Không thể có “đàm phán thực chất” trong bóng đen áp đặt, nhìn từ lập trường của Iran

Nhận định này ngay lập tức làm dấy lên những tranh luận trái chiều: phải chăng Iran đang né tránh đối thoại, hay đây là biểu hiện của một cuộc đấu tranh chính trị – ngoại giao phức tạp hơn, nơi đàm phán chỉ là một phần của thế trận tổng thể?

Một cách khách quan, cần khẳng định rằng việc quy kết Iran “không chịu đàm phán” là cách nhìn phiến diện.

Thực tế cho thấy Tehran chưa bao giờ đóng hoàn toàn cánh cửa đối thoại. Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc có đàm phán hay không, mà ở chỗ đàm phán trong điều kiện nào, với tương quan lực lượng ra sao, và ai là bên áp đặt luật chơi.

Đàm phán không thể tách rời bối cảnh sức ép

Trong quan hệ quốc tế, đặc biệt là giữa những quốc gia tồn tại đối đầu chiến lược lâu dài, đàm phán không bao giờ diễn ra trong “chân không chính trị”.

Với Iran, các biện pháp phong tỏa, trừng phạt kinh tế và sức ép quân sự từ phía Mỹ không chỉ là công cụ chính sách, mà còn là yếu tố trực tiếp định hình lập trường ngoại giao.

Khi Washington vừa duy trì áp lực tối đa vừa kêu gọi đối thoại, Tehran nhìn nhận đó không phải là thiện chí, mà là biểu hiện của một cách tiếp cận mang tính áp đặt.

Trong logic này, việc tham gia đàm phán khi các biện pháp cưỡng ép vẫn còn nguyên vẹn đồng nghĩa với việc chấp nhận một thế yếu ngay từ đầu.

Do đó, việc Iran nhấn mạnh rằng “Mỹ là trở ngại cho đàm phán thực chất” không đơn thuần là lời phản bác, mà là một thông điệp chiến lược: đàm phán chỉ có ý nghĩa khi diễn ra trong điều kiện tương đối bình đẳng, không bị chi phối bởi sức ép đơn phương.

Bóng đen của quá khứ và vấn đề lòng tin

Một trong những yếu tố then chốt giải thích lập trường của Iran chính là sự thiếu hụt lòng tin kéo dài giữa hai bên.

Việc Mỹ rút khỏi JCPOA năm 2018 đã để lại hệ quả sâu sắc trong nhận thức chiến lược của Tehran.

Từ góc nhìn của Iran, những cam kết quốc tế có thể bị đảo ngược bởi thay đổi chính trị nội bộ của Mỹ.

Điều này dẫn tới một hệ quả tất yếu: Tehran không còn tin rằng một thỏa thuận mới, nếu đạt được, sẽ được bảo đảm thực thi lâu dài.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu của Iran về việc Mỹ phải chứng minh “thiện chí thực chất” trước khi tiến hành đàm phán không phải là điều bất thường.

Ngược lại, đây là phản ứng mang tính phòng vệ của một quốc gia từng trải qua kinh nghiệm bị phá vỡ cam kết.

Iran kiên quyết phản ứng cứng rắn với Mỹ

Đổ lỗi hay chiến thuật ngoại giao?

Trên bề mặt, việc Iran liên tục chỉ trích Mỹ có thể bị hiểu là hành động “đổ lỗi”. Tuy nhiên, xét trong tổng thể, đây là một phần của chiến thuật định vị trách nhiệm trong quan hệ quốc tế.

Trong mọi cuộc khủng hoảng, bên bị xem là phá hoại tiến trình hòa đàm sẽ phải chịu bất lợi lớn về uy tín.

Iran, vì vậy, có lý do để chủ động xây dựng hình ảnh rằng mình không từ chối đối thoại, mà chỉ từ chối một hình thức đàm phán mang tính áp đặt.

Đây không chỉ là cuộc đấu về chính sách, mà còn là cuộc đấu về diễn ngôn: ai là bên thực sự mong muốn giải pháp hòa bình, và ai là bên sử dụng đàm phán như một công cụ để gia tăng sức ép.

Áp lực đối nội và bài toán thể diện quốc gia

Không thể bỏ qua yếu tố đối nội trong cách hành xử của Iran.

Trong bối cảnh căng thẳng leo thang, bất kỳ dấu hiệu nào của sự nhượng bộ trước sức ép bên ngoài đều có thể bị xem là yếu kém, làm suy giảm tính chính danh của chính quyền.

Do đó, việc kiên quyết bác bỏ các điều kiện mà Tehran cho là bất lợi, đồng thời chuyển hướng trách nhiệm sang phía Mỹ, cũng là cách để củng cố sự đồng thuận trong nước.

Đây là đặc điểm phổ biến trong chính trị quốc tế: lập trường đối ngoại luôn gắn chặt với yêu cầu ổn định đối nội.

Đàm phán vẫn còn, nhưng không phải bằng mọi giá

Điều đáng chú ý là, bất chấp những tuyên bố cứng rắn, Iran chưa bao giờ phủ nhận hoàn toàn khả năng đối thoại.

Các kênh trung gian vẫn tồn tại, và những phương án thỏa hiệp vẫn được thảo luận ở mức độ nhất định.

Điều này cho thấy Tehran không lựa chọn đối đầu tuyệt đối, mà đang theo đuổi một chiến lược linh hoạt: giữ cửa đàm phán mở, nhưng kiểm soát chặt chẽ điều kiện bước vào bàn thương lượng.

Nói cách khác, Iran không từ chối đàm phán; họ từ chối một kiểu đàm phán mà trong đó kết quả đã bị định đoạt bởi sức ép từ trước.

Bản chất của vấn đề là tương quan quyền lực

Từ những phân tích trên có thể thấy, tranh cãi hiện nay không đơn thuần là vấn đề thiện chí hay thiếu thiện chí.

Cốt lõi của nó nằm ở tương quan quyền lực và cách mỗi bên tìm cách định hình luật chơi.

Việc Iran đổ lỗi cho Mỹ không chỉ là phản ứng mang tính tình huống, mà là biểu hiện của một chiến lược nhất quán: bảo vệ chủ quyền, duy trì thể diện quốc gia và tìm kiếm vị thế có lợi hơn trước khi bước vào đàm phán.

Chừng nào các biện pháp gây sức ép vẫn còn được duy trì song song với lời kêu gọi đối thoại, chừng đó mâu thuẫn cơ bản này sẽ chưa thể được giải quyết. Và khi ấy, “đàm phán” sẽ vẫn là một khái niệm bị tranh chấp – không chỉ trên bàn hội nghị, mà còn trong nhận thức và lập luận của mỗi bên.