Giữ lửa văn hóa đọc trong thời đại số

Duy trì thói quen đọc sách ở trẻ em.

Ngày 23/4 hàng năm là Ngày Sách và Bản quyền thế giới do UNESCO khởi xướng từ năm 1995, nhằm tôn vinh giá trị của sách, thúc đẩy văn hóa đọc và nâng cao nhận thức về quyền tác giả. Tuy nhiên, hiện nay thói quen đọc đang suy giảm, khoảng cách tiếp cận tri thức còn lớn, trong khi quyền tác giả đối mặt nhiều thách thức mới trong kỷ nguyên công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI).

Văn hóa đọc đối mặt nhiều thách thức

Ngày 23/4 được lựa chọn mang tính biểu tượng, gắn với năm 1616, thời điểm 3 tên tuổi lớn của văn học thế giới là Miguel de Cervantes, William Shakespeare và Inca Garcilaso de la Vega lần lượt qua đời, dù ngày mất của họ không hoàn toàn trùng nhau do khác biệt về hệ lịch thời bấy giờ. Trong đó, Cervantes là tác giả Don Quixote, một trong những tiểu thuyết đặt nền móng cho văn học hiện đại; Shakespeare là nhà viết kịch với các tác phẩm nổi tiếng như Hamlet, Romeo and Juliet; còn Garcilaso de la Vega là nhà biên niên sử ghi lại lịch sử và văn hóa của Đế chế Inca. Việc lựa chọn ngày này nhằm tôn vinh vai trò lâu dài của sách trong tiến trình phát triển tri thức và văn minh nhân loại.

Kể từ khi được khởi xướng vào năm 1995, Ngày Sách và Bản quyền thế giới đã phát triển thành một sự kiện toàn cầu. Theo UNESCO, hoạt động này hiện được tổ chức tại hơn 100 quốc gia, với sự tham gia của hàng trăm tổ chức, từ cơ quan quản lý nhà nước, trường học đến các nhà xuất bản và cộng đồng văn hóa.

Tuy nhiên, phía sau quy mô rộng lớn đó là nhiều thách thức. Trước hết là vấn đề bất bình đẳng trong tiếp cận tri thức. Theo Báo cáo Giám sát Giáo dục toàn cầu do UNESCO thực hiện, thế giới hiện vẫn có khoảng 773 triệu người trưởng thành chưa có kỹ năng đọc viết cơ bản, phản ánh khoảng cách lớn trong giáo dục toàn cầu.

Ngay cả tại các quốc gia phát triển, văn hóa đọc cũng có dấu hiệu suy giảm. Nghiên cứu của Quỹ Xóa mù chữ Quốc gia Anh cho thấy chỉ khoảng một phần ba trẻ em thực sự yêu thích việc đọc sách, yếu tố được xem là nền tảng để hình thành thói quen đọc lâu dài.

Thực tế triển khai Ngày Sách tại một số quốc gia cũng đặt ra nhiều tranh luận. Tại Vương quốc Anh, các hoạt động như hóa trang thành nhân vật văn học phổ biến trong trường học, nhưng bị cho là chưa thực sự thúc đẩy thói quen đọc, thậm chí tạo thêm áp lực chi phí cho phụ huynh.

Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghệ số đang đặt ra những thách thức mới đối với bản quyền. Sự bùng nổ của nội dung trực tuyến và AI khiến việc bảo vệ quyền lợi của tác giả, nhà xuất bản trở nên phức tạp hơn. Theo Tổ chức Sở hữu Trí tuệ thế giới, môi trường số đang làm gia tăng nguy cơ vi phạm bản quyền trên quy mô toàn cầu.

Xây dựng văn hóa đọc bền vững

Trước những thách thức đặt ra, nhiều chuyên gia cho rằng cần một cách tiếp cận mới để Ngày Sách và Bản quyền thế giới thực sự phát huy hiệu quả. Thay vì dừng lại ở ý nghĩa biểu tượng, mục tiêu dài hạn là xây dựng văn hóa đọc bền vững, trở thành thói quen hằng ngày trong đời sống.

Trước hết, cần trở lại với giá trị cốt lõi của việc đọc. Bà Irina Bokova – cựu Tổng Giám đốc UNESCO từng nhấn mạnh: “Mục tiêu của chúng ta rất rõ ràng: khuyến khích các tác giả, nghệ sĩ và bảo đảm ngày càng nhiều người được hưởng lợi từ việc biết chữ cũng như các hình thức tiếp cận tri thức, bởi sách là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để xóa đói giảm nghèo và xây dựng hòa bình”.

Tại nhiều quốc gia, các mô hình thúc đẩy văn hóa đọc đang được triển khai theo hướng thực chất hơn. Ở Anh, chương trình Ngày Sách thế giới không chỉ dừng ở các hoạt động trong trường học mà còn triển khai phát hành phiếu mua sách trị giá 1 bảng Anh cho học sinh trên toàn quốc, giúp hàng triệu trẻ em có cơ hội tiếp cận sách phù hợp với sở thích. Tại Nhật Bản, phong trào “10 phút đọc sách buổi sáng” được áp dụng rộng rãi trong trường học, khuyến khích học sinh dành thời gian đọc tự do mỗi ngày, một mô hình được đánh giá cao về hiệu quả duy trì thói quen đọc lâu dài.

Ở khu vực Bắc Âu, Phần Lan, quốc gia thường xuyên dẫn đầu các bảng xếp hạng về giáo dục, chú trọng xây dựng hệ thống thư viện công cộng hiện đại, miễn phí và dễ tiếp cận. Thư viện không chỉ là nơi mượn sách mà còn là không gian học tập, sáng tạo và giao lưu cộng đồng. Trong khi đó, tại Singapore, Cơ quan Thư viện Quốc gia triển khai chiến dịch “Phong trào Đọc sách Quốc gia”, kết hợp giữa sách in và nền tảng số để thu hút người dân ở mọi độ tuổi.

Các chuyên gia giáo dục cũng cho rằng cần thay đổi cách tổ chức Ngày Sách, đặc biệt trong môi trường học đường. Thay vì tập trung vào các hoạt động mang tính hình thức, cần tăng cường những hoạt động gắn trực tiếp với việc đọc như đọc sách tập thể, chia sẻ và giới thiệu sách, tổ chức các cuộc thi viết hoặc kể chuyện, đồng thời khuyến khích học sinh tự lựa chọn nội dung phù hợp.

Ở cấp độ toàn cầu, sáng kiến “Thủ đô Sách thế giới” của UNESCO tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy văn hóa đọc. Năm 2026, Rabat (Ma-rốc) được lựa chọn với hàng loạt chương trình kéo dài một năm, tập trung vào mở rộng tiếp cận sách, hỗ trợ ngành xuất bản và nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của đọc sách.

Bên cạnh việc thúc đẩy đọc, vấn đề bản quyền cũng ngày càng được chú trọng trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng. Theo Tổ chức Sở hữu Trí tuệ thế giới, việc bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số là điều kiện then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành xuất bản, đồng thời khuyến khích sáng tạo.

Ngày Sách và Bản quyền thế giới 2026 đặt ra cả thách thức và cơ hội trong phát triển văn hóa đọc. Trong bối cảnh thế giới biến đổi nhanh, việc duy trì thói quen đọc và bảo vệ giá trị tri thức vẫn là nền tảng quan trọng cho sự phát triển của mỗi cá nhân và toàn xã hội.

Hồng Nhung