Dự án “tự do, dân chủ” của Mỹ tại Iran đang trở thành thảm hoạ

Kể từ sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Washington liên tục nhân danh “bảo vệ tự do”, “thúc đẩy dân chủ” hay “giải phóng người dân Iran” để áp đặt các biện pháp cấm vận, cô lập kinh tế và gia tăng sức ép quân sự đối với Tehran.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay đang cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: những chiến lược mang danh “tự do” lại khiến khu vực thêm bất ổn, đời sống người dân Iran khó khăn hơn và nguy cơ xung đột ngày càng leo thang.

Đầu tháng 5/2026, Mỹ công bố chiến dịch quân sự mang tên “Project Freedom” (Dự án Tự do) tại eo biển Hormuz với tuyên bố nhằm bảo vệ tự do hàng hải và hỗ trợ các tuyến vận tải thương mại quốc tế.

Thế nhưng, chỉ trong thời gian ngắn sau khi triển khai, chiến dịch này đã khiến căng thẳng Mỹ – Iran gia tăng rõ rệt.

Mỹ tăng cường hiện diện tàu chiến, máy bay không người lái và lực lượng quân sự trong khu vực, trong khi Iran đáp trả bằng các hoạt động quân sự và những cảnh báo cứng rắn.

Eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng quan trọng hàng đầu thế giới – tiếp tục trở thành điểm nóng nguy hiểm của cạnh tranh địa chính trị.

Điều đáng chú ý là Washington vẫn sử dụng những ngôn từ quen thuộc như “bảo vệ tự do”, “bảo đảm an ninh quốc tế” hay “duy trì hòa bình khu vực”.

Tuy nhiên, phía sau các tuyên bố đó là một thực tế phức tạp hơn. Mỹ không chỉ hộ tống tàu thương mại mà còn gia tăng sức ép quân sự và tiếp tục áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với Iran.

Điều này khiến dư luận quốc tế đặt câu hỏi liệu “Dự án Tự do” có thực sự nhằm bảo vệ tự do hay chủ yếu phục vụ các lợi ích chiến lược của Washington tại Trung Đông.

Mỹ đang cố gắng giành lại quyền mở eo biển Hormuz

Trong nhiều năm qua, chính sách của Mỹ đối với Iran luôn tồn tại khoảng cách đáng kể giữa tuyên bố và hành động.

Washington thường xuyên chỉ trích Tehran về các vấn đề dân chủ, quyền phụ nữ và tự do cá nhân, song đồng thời lại áp đặt hàng loạt lệnh cấm vận kinh tế nặng nề.

Những biện pháp hạn chế về tài chính, thương mại và năng lượng đã khiến kinh tế Iran chịu nhiều tổn thất, lạm phát tăng cao, đồng nội tệ mất giá và đời sống người dân gặp không ít khó khăn.

Trong các cuộc đối đầu giữa hai quốc gia, người dân thường là đối tượng chịu tác động trực tiếp nhất.

Không thể phủ nhận rằng Iran vẫn tồn tại nhiều vấn đề nội tại liên quan đến tự do xã hội, quyền phụ nữ hay quyền chính trị. Các phong trào như “Women, Life, Freedom” bùng nổ sau cái chết của Mahsa Amini đã phản ánh nhu cầu thay đổi mạnh mẽ trong xã hội Iran.

Tuy nhiên, việc các vấn đề nội bộ bị khai thác trong cạnh tranh địa chính trị lại khiến tình hình thêm phức tạp.

Thực tế cho thấy, mỗi khi sức ép từ bên ngoài gia tăng, tâm lý đối đầu và chủ nghĩa dân tộc tại Iran cũng mạnh hơn, tạo điều kiện để các lực lượng cứng rắn siết chặt kiểm soát xã hội.

Những bài học từ Iraq, Libya hay Afghanistan tiếp tục khiến cộng đồng quốc tế hoài nghi về các chiến lược “xuất khẩu dân chủ”. Iraq sau cuộc chiến năm 2003 rơi vào bất ổn kéo dài.

Libya sau sự sụp đổ của chính quyền Gaddafi chìm trong nội chiến và chia rẽ. Afghanistan, sau hai thập niên hiện diện quân sự của Mỹ, cuối cùng vẫn chứng kiến Taliban quay trở lại cầm quyền.

Những thực tế đó cho thấy việc sử dụng sức mạnh quân sự nhân danh tự do chưa chắc mang lại ổn định và hòa bình bền vững.

Đối với Iran, chiến lược gây sức ép tối đa của Washington cũng không đạt được toàn bộ mục tiêu như kỳ vọng. Thay vì suy yếu hoàn toàn, Tehran lại thúc đẩy xu hướng tự lực, đồng thời mở rộng quan hệ với Nga, Trung Quốc và nhiều đối tác khác.

Bất chấp nhiều năm bị cấm vận, Iran vẫn duy trì được một số năng lực đáng kể về khoa học, công nghệ và quốc phòng.

Điều này cho thấy các biện pháp cưỡng ép từ bên ngoài không dễ làm thay đổi một quốc gia có nền tảng lịch sử, văn hóa và bản sắc dân tộc mạnh mẽ.

Sự xuất hiện của “Project Freedom” tiếp tục phản ánh cách tiếp cận quen thuộc trong chính sách đối ngoại của Mỹ: sử dụng sức mạnh quân sự nhằm định hình trật tự theo lợi ích chiến lược của mình, đồng thời gắn các hành động đó với những khẩu hiệu mang tính đạo lý.

Tuy nhiên, trong bối cảnh thế giới ngày càng đa cực, phương thức này đang đối mặt với nhiều phản ứng trái chiều.

Không ít quốc gia lo ngại rằng việc quân sự hóa eo biển Hormuz có thể đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng mạnh, làm gián đoạn chuỗi cung ứng và gây thêm bất ổn cho kinh tế thế giới.

Điều đáng lo ngại hơn là khi khái niệm “tự do” bị sử dụng như một công cụ chính trị, chính giá trị của nó cũng dễ bị méo mó.

Tự do khó có thể được xây dựng bằng các biện pháp quân sự, phong tỏa hay áp lực cưỡng ép.

Càng không thể áp đặt mô hình phát triển của một quốc gia lên quốc gia khác mà bỏ qua những khác biệt về lịch sử, văn hóa và lợi ích dân tộc.

Trong bối cảnh hiện nay, điều cộng đồng quốc tế cần có lẽ không phải là những “dự án tự do” mang màu sắc đối đầu quân sự, mà là đối thoại, tôn trọng luật pháp quốc tế và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình.

Việc Mỹ và Iran nối lại các kênh tiếp xúc ngoại giao trong thời gian gần đây cho thấy đối thoại vẫn là con đường khả thi hơn so với leo thang đối đầu.

Lịch sử nhiều lần cho thấy sức mạnh quân sự có thể tạo ra sự khuất phục tạm thời nhưng khó mang lại hòa bình lâu dài.

Một trật tự quốc tế ổn định cần được xây dựng trên nguyên tắc tôn trọng chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ và cùng tồn tại hòa bình.

Nếu tiếp tục sử dụng khẩu hiệu “tự do” để hợp thức hóa các biện pháp áp đặt và can thiệp, Mỹ không chỉ làm gia tăng bất ổn tại Trung Đông mà còn khiến chính khái niệm “tự do” trở nên gây tranh cãi trong con mắt dư luận quốc tế.

“Dự án Tự do” tại Iran vì thế đang trở thành biểu tượng cho nghịch lý trong chính sách đối ngoại của Washington: càng nhân danh tự do, nguy cơ làm cho tự do bị thu hẹp lại càng lớn.

Và khi những khẩu hiệu đẹp đẽ không đi kèm với các giải pháp hòa bình thực chất, điều còn lại rất dễ chỉ là sự hoài nghi, chia rẽ và bất ổn kéo dài.