Xung đột Mỹ và Iran tác động lớn đến trật tự thế giới mới

Trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch sang xu hướng đa cực, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, sự đối đầu Mỹ - Iran không còn là vấn đề song phương mà đã trở thành nhân tố tác động sâu rộng đến an ninh khu vực và trật tự quốc tế.

Cạnh tranh chiến lược kéo dài nhiều thập niên

Quan hệ Mỹ - Iran từng có giai đoạn hợp tác chặt chẽ dưới thời Quốc vương Mohammad Reza Pahlavi. Tuy nhiên, cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện.

Việc Đại sứ quán Mỹ tại Tehran bị chiếm giữ và hàng chục nhà ngoại giao Mỹ bị bắt làm con tin đã khiến quan hệ hai nước rơi xuống mức thấp nhất.

Từ đó đên nay, Washington luôn coi Iran là một trong những thách thức lớn đối với lợi ích của mình tại Trung Đông. Trong khi đó,Tehran xem sự hiện diện quân sự và ảnh hưởng chính trị của Mỹ trong khu vực là nguyên nhân chính gây mất ổn định và cản trở mục tiêu bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Những bất đồng xoay quanh chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo, các lệnh trừng phạt kinh tế và mạng lưới các lực lượng đồng minh của Iran tại Lebanon, Iraq, Syria và Yemen đã khiến quan hệ hai nước liên tục rơi vào vòng xoáy căng thẳng.

Dù từng có giai đoạn đối thoại với việc ký kết Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA) năm 2015, song sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận vào năm 2018, lòng tin giữa hai bên tiếp tục bị xói mòn nghiêm trọng.

Trung Đông tiếp tục là tâm điểm cạnh tranh

Đối với Hoa Kỳ, Trung Đông vẫn giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng. Đây là khu vực kết nối ba châu lục Á - Âu - Phi, sở hữu nguồn tài nguyên năng lượng khổng lồ và có vai trò quan trọng đối với các tuyến hàng hải quốc tế.

Washington duy trì mạng lưới căn cứ quân sự rộng khắp cùng quan hệ đồng minh với Israel, Saudi Arabia, Qatar, Bahrain và nhiêu quốc gia vùng Vịnh nhằm bảo đảm lợi ích chiến lược lâu dài.

Trong khi đó, Iran theo đuổi chiến lược mở rộng ảnh hưởng thông qua các lực lượng đồng minh và đối tác trong khu vực. Cách tiếp cận này giúp Tehran tạo dựng "vành đai an ninh", đồng thời nâng cao vị thế trong các cuộc cạnh tranh địa chính trị

Chính sự khác biệt về mục tiêu chiến lược khiến Trung Đông luôn tồn tại nguy cơ bùng phát các cuộc khủng hoảng mới. Mỗi sự kiện quân sự đều có thể nhanh chóng lan rộng thành xung đột khu vực với sự tham gia của nhiều chủ thể.

Đối đầu vượt ra ngoài phạm vi quân sự

Cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Iran hiện nay không chỉ diễn ra trên lĩnh vực quân sự mà còn mở rộng sang các mặt trận kinh tế, công nghệ, ngoại giao và thông tin.

Các biện pháp trừng phạt kinh tế của Mỹ nhằm hạn chế nguồn thu từ dầu mỏ, tài chính và thương mại của Iran đã gây sức ép lớn đối với nền kinh tế nước này.

Ngược lại, Iran đẩy mạnh phát triển năng lực tự chủ, mở rộng hợp tác với nhiều đối tác ngoài phương Tây và tìm kiếm các cơ chế thanh toán mới nhằm giảm sự phụ thuộc vào hệ thống tài chính do Mỹ chi phối. Bên cạnh đó, không gian mạng cũng trở thành mặt trận cạnh tranh mới.

Các cuộc tấn công mạng, hoạt động tình báo, chiến tranh thông tin và cạnh tranh công nghệ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong chiến lược của cá hai bên.

Xung đột giữa Mỹ và Iran làm trầm trọng căng thẳng địa chính trị toàn cầu

Tác động đến thị trường năng lượng toàn cầu

Một trong những hệ quả đáng chú ý của căng thẳng Mỹ - Iran là tác động đối với thị trường năng lượng quốc tế. Iran năm gần eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu mỏ giao dịch trên thế giới. Mỗi khi căng thẳng gia tăng, nguy cơ gián đoạn vận tải biển hoặc xung đột quân sự đều khiến giá dầu và khí đốt biến động mạnh.

Đối với nhiều nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng, những biến động này có thể làm gia tăng áp lực lạm phát, ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang thúc đẩy chuyển đổi năng lượng và đa dạng hóa nguồn cung, ổn định tại Trung Đông vẫn có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh năng lượng thế giới.

Trật tự thế giới đang có những điều chỉnh mới

Sự đối đầu giữa Mỹ và Iran diễn ra trong bối cảnh cấu trúc quyền lực quốc tế đang thay đổi nhanh chóng.Nếu trước đây Mỹ gần như giữ vai trò chi phối tuyệt đối tại Trung Đông thì hiện nay nhiều quốc gia khác đã gia tăng ảnh hưởng thông qua các hoạt động ngoại giao, đầu tư và hợp tác kinh tế.

Iran cũng mở rộng quan hệ với nhiều đối tác nhằm giảm tác động từ các biện pháp trừng phạt, đồng thời tham gia tích cực hơn vào các cơ chế hợp tác khu vực và quốc tế.

Xu hướng này phản ánh sự chuyển dịch từ mô hình đơn cực sang cấu trúc đa cực hơn, trong đó các quốc gia tầm trung ngày càng có nhiều dư địa để theo đuổi chính sách đối ngoại độc lập.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này cũng làm gia tăng cạnh tranh chiến lược giữa các trung tâm quyền lực, khiến môi trường an ninh quốc tế trở nên phức tạp và khó dự báo hơn.

Thách thức đối với hòa bình và ổn định quốc tế

Đối đầu Mỹ - Iran không chỉ tác động đến Trung Đông mà còn ảnh hưởng đến nhiều vấn đề toàn cầu như chống phổ biến vũ khí hạt nhân, chống khủng bố, an ninh hàng hải, thương mại quốc tế và ổn định tài chính.Mỗi đợt căng thắng đều làm gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm, kéo theo những phản ứng dây chuyền khó kiểm soát.

Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với cộng đồng quốc tế trong việc tăng cường đối thoại, xây dựng lòng tin và thúc đẩy các cơ chế giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc.

Đối đầu Mỹ - Iran không chỉ tác động đến Trung Đông mà còn ảnh hưởng đến nhiều vấn đề toàn cầu như chống phổ biến vũ khí hạt nhân, chống khủng bố, an ninh hàng hải, thương mại quốc tế và ổn định tài chính.Mỗi đợt căng thắng đều làm gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm, kéo theo những phản ứng dây chuyền khó kiểm soát.

Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với cộng đồng quốc tế trong việc tăng cường đối thoại, xây dựng lòng tin và thúc đẩy các cơ chế giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc.

Thực tiễn cho thấy, các biện pháp quân sự đơn thuần khó có thể giải quyết tận gốc những mâu thuẫn kéo dài nhiều thập niên. Chỉ thông qua đối thoại, tôn trọng lợi ích chính đáng của các bên và hợp tác đa phương mới có thể tạo nền tảng cho hòa bình bên vững.

Việt Nam trước những biến động của môi trường quốc tế

Là nền kinh tế có độ mở lớn, Việt Nam chịu tác động nhất định từ những biến động địa chính trị toàn cầu. Giá năng lượng, chi phí vận tải, thị trường xuất nhập khẩu và chuỗi cung ứng đều có thể bị ảnh hưởng khi căng thắng tại Trung Đông leo thang.

Trong bối cảnh đó, việc kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế; tăng cường hợp tác với các đối tác trên cơ sở bình đẳng, cùng có lợi; đồng thời chủ động tham gia các cơ chế hợp tác khu vực và toàn cầu sẽ tiếp tục là nền tảng quan trọng để Việt Nam ứng phó hiệu quả với những biến động của tình hình thế giới.

Triển vọng và những vấn đề đặt ra

Quan hệ Mỹ - Iran trong thời gian tới nhiều khả năng vẫn tiếp tục tồn tại cả yếu tố cạnh tranh và kiềm chế.

Hai bên đều có lợi ích chiến lược quan trọng, song cũng nhận thức được rằng một cuộc xung đột quy mô lớn sẽ gây tổn thất nặng nề không chỉ cho khu vực mà còn đối với kinh tế toàn cầu.

Do vậy, khả năng đối đầu sẽ vẫn song hành với các nỗ lực duy trì kênh đối thoại nhằm tránh leo thang ngoài tầm kiểm soát.

Trong bối cảnh trật tự thế giới đang bước vào giai đoạn điều chỉnh sâu sắc, diễn biến quan hệ Mỹ - Iran sẽ tiếp tục là một trong những biến số quan trọng tác động đến cục diện an ninh quốc tế, thị trường năng lượng và tiến trình định hình cấu trúc quyền lực toàn cầu trong những năm tới.

Theo dõi sát diễn biến quan hệ này, đồng thời thúc đẩy các giải pháp hòa bình, hợp tác và đối thoại, vẫn là yêu cu cần thiết nhằm góp phần duy trì môi trường quốc tế ổn định, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển bền vững của mỗi quốc gia cũng như của cộng đồng quốc tế.