Từ New York đến Hà Nội: Đưa mô hình ‘huy chương Olympic Toán’ vào đầu tư công nghệ

Trong cuộc gặp giữa Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với chuyên gia, trí thức người Việt tại New York hôm 21/9 - một trong những nội dung được đại diện chuyên gia, trí thức người Việt đưa ra là tiềm năng nghiên cứu và phát triển thiết bị bay không người lái, bên cạnh các chủ đề về start-up đa quốc gia trong chuỗi giá trị AI toàn cầu và định hướng AI Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Người trình bày trực tiếp nội dung UAV tại sự kiện là Tiến sĩ Lương Việt Quốc, nhà sáng lập Realtime Robotics (RtR) - công ty Việt Nam đang xuất khẩu UAV Hera sang Hoa Kỳ.

Bài phát biểu của Tiến sĩ Quốc đặt ra một luận điểm chiến lược: trở thành cường quốc UAV không phải là một mục tiêu để cân nhắc, mà là lựa chọn bắt buộc của Việt Nam, bởi UAV là công nghệ lưỡng dụng - chiếc drone (tạm dịch: thiết bị bay không người lái) chở 10kg vật tư y tế thời bình cũng chính là chiếc drone có thể chở 10kg vũ khí thời chiến. Nói cách khác, năng lực xuất khẩu UAV và năng lực phòng thủ bằng UAV là hai mặt của cùng một năng lực công nghệ lõi.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại buổi gặp gỡ chuyên gia, trí thức người Việt Nam tại Hoa Kỳ. Ảnh: TTXVN.

‘Chiều ngược lại của cách Samsung đầu tư vào Việt Nam’

Điểm đáng chú ý nhất trong bài phát biểu là dữ kiện ít được biết đến rộng rãi: ngày 22/12/2025, Chính phủ Hoa Kỳ ban hành lệnh cấm nhập khẩu UAV từ tất cả các quốc gia nhằm tái thiết ngành sản xuất UAV nội địa. Nhưng đến 22/6/2026, Bộ Chiến tranh Hoa Kỳ lại cấp đặc cách miễn trừ cho RtR, cho phép nhập khẩu Hera sản xuất tại Việt Nam vào Mỹ - và theo Tiến sĩ Quốc, Việt Nam hiện là quốc gia châu Á duy nhất nhận được đặc cách này.

Ông diễn giải đây không phải là một ngoại lệ hành chính, mà là hệ quả tất yếu của việc làm chủ công nghệ lõi: một khi công nghệ của Việt Nam là điều nước Mỹ cần, thì ngay cả trong bối cảnh bảo hộ thương mại quyết liệt nhất, cánh cửa vẫn tự mở ra - và không chỉ mở cho xuất khẩu sản phẩm, mà còn mời gọi xuất khẩu công nghệ, tức RtR cam kết sản xuất Hera ngay tại Hoa Kỳ vào năm 2027. Điểm bản lề của toàn bộ lập luận là: xuất khẩu sản phẩm giữ Việt Nam ở vị trí gia công giá trị thấp, còn xuất khẩu công nghệ - thiết kế, lập trình điều khiển ở lại Việt Nam, chỉ khâu lắp ráp chuyển sang Mỹ - mới giữ lại phần giá trị cao nhất cho nền kinh tế trong nước. TS Quốc gọi đây là "chiều ngược lại của cách Samsung đầu tư vào Việt Nam".

TS Lương Việt Quốc (ngoài cùng bên trái), cùng các chuyên gia, tri thức người Việt Nam tại Hoa Kỳ tham dự cuộc gặp Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Ảnh: TTXVN.

Mô hình ‘huy chương Olympic Toán’

Về chính sách, đề xuất trung tâm của bài phát biểu là một phép so sánh: nếu Nhà nước đã quen với việc đầu tư có trọng điểm để những học sinh “đạt huy chương” Olympic Toán quốc tế có thể tiếp tục phát triển thành những nhà toán học tầm cỡ Fields, thì một logic tương tự cũng có thể được áp dụng đối với doanh nghiệp công nghệ. Những doanh nghiệp đã chứng minh năng lực cạnh tranh bằng cách giành được “huy chương” trên các thị trường khó tính, đặc biệt là tại các thị trường G7, nên được ưu tiên tiếp cận nguồn lực và các chương trình hỗ trợ lớn hơn để có cơ hội vươn lên trở thành những nhà vô địch thế giới.

“Điều này không có nghĩa Nhà nước chỉ đầu tư cho những doanh nghiệp đã thành công; ngược lại, vẫn cần một hệ sinh thái hỗ trợ rộng cho doanh nghiệp ở các giai đoạn khác nhau. Điểm cốt lõi là mức độ hỗ trợ nên tăng theo mức độ năng lực cạnh tranh đã được thị trường kiểm chứng, thay vì phân bổ nguồn lực dàn trải và bình quân cho cả những dự án chưa chứng minh được khả năng cạnh tranh” – Tiến sĩ Quốc giải thích kỹ hơn sau bài phát biểu.

Theo Tiến sĩ Lương Việt Quốc, đây cũng không phải là một ý tưởng hoàn toàn mới. Trung Quốc hiện áp dụng một logic tương tự trong việc phân tầng hỗ trợ doanh nghiệp: doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh ở cấp huyện có thể được tiếp cận một cấp độ hỗ trợ, doanh nghiệp đã vươn lên cạnh tranh ở cấp tỉnh được nâng lên một “hạng” hỗ trợ cao hơn; khi doanh nghiệp chứng minh được năng lực cạnh tranh ở cấp quốc gia và quốc tế, mức độ ưu tiên và nguồn lực hỗ trợ tiếp tục được nâng lên. Nói cách khác, Nhà nước không nhất thiết phải lựa chọn trước “nhà vô địch”; Nhà nước có thể dùng chính kết quả cạnh tranh làm cơ chế phát hiện và nâng hạng doanh nghiệp.

Thực tế, logic đầu tư này từng hiện diện trong quá trình công nghiệp hóa của Hàn Quốc dưới thời Park Chung-hee, khi Nhà nước tập trung nguồn lực tín dụng, ngoại hối và chính sách cho những doanh nghiệp có khả năng thực hiện các mục tiêu ngày càng cao về sản xuất và xuất khẩu. Samsung là một trong những trường hợp tiêu biểu của quá trình này: từ một doanh nghiệp nội địa, công ty từng bước được đặt vào những mục tiêu cạnh tranh cao hơn và nhận được nguồn lực tương ứng với tham vọng mở rộng ra thị trường quốc tế. Vì vậy, vấn đề không đơn giản là “Nhà nước chọn doanh nghiệp nào để đầu tư”, mà là thiết kế một cơ chế trong đó thành tích cạnh tranh tạo ra quyền được tiếp cận nguồn lực lớn hơn - từ cấp độ nội địa, lên cấp quốc gia, rồi quốc tế.

Từ đó, ông đề xuất hai công cụ chính sách cụ thể:

(1) nhà nước đặt hàng trực tiếp các sản phẩm đã được thị trường thế giới kiểm chứng - vừa trang bị công nghệ đã được chứng minh, vừa gián tiếp cấp vốn cho RD mà không phải nhận rủi ro nghiên cứu;

(2) tăng đầu tư cho đào tạo, nghiên cứu cơ bản tại các trường đại học. Đổi lại, RtR cam kết tiếp tục mở rộng RD, mở rộng xuất khẩu công nghệ sang G7 và các thị trường khác.

Drone Hera - UAV do Công ty Realtime Robotics (RtR) do Tiến sĩ Lương Việt Quốc sáng lập là dòng máy bay không người lái "Made in Vietnam" đầu tiên được xuất khẩu thành công sang thị trường Hoa Kỳ.

Khớp nối với thông điệp từ phía nhà nước

Đáng chú ý, đề xuất này không đứng độc lập mà khá ăn khớp với định hướng được chính Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu ra tại cuộc gặp. Theo tường thuật của TTXVN, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ ra hạn chế của Việt Nam về khoa học công nghệ - khoảng cách với các nước đi trước còn xa, chưa làm chủ nhiều công nghệ cốt lõi, điều kiện nghiên cứu còn thiếu - và cho rằng cần tháo gỡ vướng mắc chính sách, tăng đầu tư cho nghiên cứu, có cơ chế hợp lý với rủi ro trong nghiên cứu khoa học. Ông cũng đề nghị các bộ, ngành chủ động mời chuyên gia, nhà nghiên cứu người Việt ở nước ngoài tham gia xây dựng chính sách, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi - từ đơn vị tiếp nhận, kinh phí đến thời hạn giải quyết thủ tục - để chuyên gia tham gia hiệu quả.

Nói cách khác, đề xuất "đặt hàng sản phẩm đoạt huy chương" của RtR chính là một câu trả lời cụ thể, có thể đo lường, cho định hướng "cơ chế hợp lý với rủi ro nghiên cứu" mà phía nhà nước đang tìm kiếm: thay vì nhà nước gánh rủi ro của nghiên cứu chưa kiểm chứng, hãy để thị trường quốc tế đóng vai trò giám khảo sàng lọc trước, nhà nước chỉ "gửi vàng" sau khi thị trường đã "chọn mặt".

Cuộc gặp với chuyên gia, trí thức người Việt tại New York ngày 21/9 là một hoạt động song phương nằm trong chuyến công tác của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tham dự Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81. Một ngày sau, 22/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có bài phát biểu chính thức trước Đại hội đồng, trong đó nêu 4 định hướng lớn cho trật tự thế giới: khôi phục lòng tin giữa các quốc gia trên cơ sở tôn trọng Hiến chương Liên Hợp Quốc và luật pháp quốc tế; thúc đẩy phát triển công bằng, nhân văn, bao trùm và bền vững; chủ động định hình quản trị công nghệ để tiến bộ phục vụ con người; và củng cố vai trò trung tâm của LHQ. Đáng chú ý, trong định hướng về công nghệ, ông nhấn mạnh tiến bộ khoa học - công nghệ "không tạo ra những chia rẽ mới", các nước đang phát triển phải được tham gia thực chất vào xây dựng luật lệ công nghệ toàn cầu - một thông điệp đối ngoại có thể xem là khung lớn bao trùm cho những trao đổi cụ thể hơn về UAV, RD và chính sách khoa học công nghệ trong nước mà ông đề cập một ngày trước đó.