Nga chú trọng phát triển kinh tế khu vực Viễn Đông

Trong bối cảnh tình hình thế giới diễn biến nhanh chóng, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng, xung đột Nga - Ukraine kéo dài và các biện pháp trừng phạt của phương Tây tiếp tục tác động đến nền kinh tế Nga, Moskva đang đẩy mạnh chính sách hướng Đông, đa dạng hóa thị trường, đối tác và các tuyến giao thương quốc tế. Trong tiến trình đó, Viễn Đông ngày càng nổi lên như một địa bàn có ý nghĩa chiến lược.

Việc phát triển Viễn Đông vì thế không chỉ nhằm khai thác nguồn tài nguyên sẵn có mà đang được đặt trong một chiến lược tổng thể, bao gồm phát triển công nghiệp, năng lượng, giao thông - logistics, khoa học - công nghệ, đô thị và nguồn nhân lực; đồng thời tăng cường kết nối Nga với các trung tâm kinh tế của châu Á - Thái Bình Dương.

Viễn Đông – không gian phát triển chiến lược của nước Nga

Viễn Đông có vị trí đặc biệt trong cấu trúc lãnh thổ của Liên bang Nga. Đây là khu vực rộng lớn trải dài từ Đông Siberia tới bờ Thái Bình Dương, nằm gần Trung Quốc, Nhật Bản, bán đảo Triều Tiên và các tuyến hàng hải quan trọng nối Đông Bắc Á với phần còn lại của thế giới.

Lợi thế nổi bật của Viễn Đông trước hết nằm ở nguồn tài nguyên. Khu vực có trữ lượng đáng kể về dầu khí, than, vàng và nhiều loại khoáng sản; đồng thời có tiềm năng lớn về rừng, thủy sản và kinh tế biển. Đây là cơ sở quan trọng để phát triển năng lượng, khai khoáng, luyện kim, chế biến gỗ, thủy sản và nhiều ngành công nghiệp khác.

Tuy nhiên, trong thời gian dài, tiềm năng đó chưa được khai thác tương xứng. Khoảng cách rất xa các trung tâm kinh tế ở phần châu Âu của Nga, điều kiện khí hậu khắc nghiệt, dân cư thưa thớt, chi phí vận tải cao và cơ sở hạ tầng tại một số địa bàn còn hạn chế đã ảnh hưởng đến sức hấp dẫn đầu tư của khu vực.

Chính vì vậy, chính sách phát triển Viễn Đông những năm gần đây không đơn thuần tập trung vào khai thác tài nguyên mà hướng tới giải quyết đồng thời ba bài toán: phát triển kinh tế, củng cố kết nối lãnh thổ và cải thiện điều kiện sống của người dân.

Tháng 2/2026, Chính phủ Nga phê duyệt Chiến lược chính sách dân số Viễn Đông đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2036. Văn kiện xác định mục tiêu, nhiệm vụ và các cơ chế chính của chính sách dân số đối với các chủ thể thuộc Khu liên bang Viễn Đông. Điều này cho thấy vấn đề dân số đã được đặt ngang hàng với các mục tiêu kinh tế trong chiến lược phát triển khu vực.

Tạo cực tăng trưởng mới ở phía Đông

Một trong những mục tiêu quan trọng của Moskva là từng bước hình thành tại Viễn Đông một cực tăng trưởng mới của nền kinh tế Nga.

Trong nhiều thập niên, các trung tâm dân cư, công nghiệp, tài chính và khoa học - công nghệ lớn của Nga chủ yếu tập trung tại phần lãnh thổ phía Tây. Trong khi đó, khu vực phía Đông rộng lớn lại có mật độ dân số thấp và khoảng cách xa các thị trường truyền thống.

Sự phát triển mạnh mẽ của châu Á - Thái Bình Dương đã làm thay đổi đáng kể bài toán địa kinh tế này. Khi Đông Á và Đông Nam Á ngày càng đóng vai trò quan trọng trong thương mại, đầu tư và sản xuất toàn cầu, vị trí của Viễn Đông đối với Nga cũng thay đổi.

Nếu trước đây khoảng cách xa Moskva được coi là bất lợi thì hiện nay, vị trí gần các nền kinh tế châu Á lại trở thành một lợi thế đáng kể.

Điều này giải thích vì sao Nga liên tục xây dựng các cơ chế đặc thù nhằm thu hút vốn vào khu vực, trong đó có các vùng phát triển ưu tiên, Cảng tự do Vladivostok và nhiều chính sách hỗ trợ doanh nghiệp.

Nhà nước đóng vai trò tạo môi trường và xây dựng hạ tầng nền tảng, trong khi khu vực tư nhân được khuyến khích đầu tư vào công nghiệp, năng lượng, khai khoáng, logistics, du lịch, nông nghiệp và dịch vụ.

Mục tiêu lâu dài là tạo ra một nền kinh tế Viễn Đông đa dạng hơn, giảm dần sự phụ thuộc vào mô hình chủ yếu khai thác và xuất khẩu nguyên liệu.

Hạ tầng và logistics – chìa khóa mở tiềm năng Viễn Đông

Để biến lợi thế địa lý thành lợi thế kinh tế, Nga đặc biệt chú trọng phát triển hạ tầng giao thông. Đây có thể coi là một trong những điều kiện quyết định thành công của chiến lược phát triển Viễn Đông.

Hai tuyến đường sắt xuyên Siberia và Baikal - Amur tiếp tục đóng vai trò xương sống trong vận chuyển hàng hóa giữa phần lãnh thổ phía Tây với các cảng Thái Bình Dương. Nga đang từng bước nâng cao năng lực vận tải của các tuyến này nhằm đáp ứng nhu cầu xuất khẩu than, khoáng sản, dầu mỏ và các mặt hàng khác sang thị trường châu Á.

Cùng với đường sắt, các cảng biển Vladivostok, Nakhodka và nhiều cảng khác tại bờ Thái Bình Dương được chú trọng đầu tư.

Sự phát triển đồng bộ giữa đường sắt, đường bộ, cảng biển, sân bay và hệ thống kho vận sẽ tạo điều kiện hình thành các hành lang kinh tế mới.

Về lâu dài, Moskva cũng đặt nhiều kỳ vọng vào Tuyến đường biển phương Bắc. Sự phát triển của tuyến vận tải Bắc Cực, nếu các điều kiện kinh tế, kỹ thuật và môi trường cho phép, có thể bổ sung thêm một hành lang vận tải kết nối Nga với thị trường quốc tế.

Do đó, Viễn Đông không chỉ được nhìn nhận như nơi sản xuất hàng hóa mà còn có tiềm năng trở thành đầu mối vận tải và logistics quan trọng giữa không gian Á - Âu với Thái Bình Dương.

Năng lượng tiếp tục là một trụ cột

Năng lượng vẫn là một trong những lợi thế nổi bật của khu vực Viễn Đông.

Trong bối cảnh cơ cấu thị trường xuất khẩu năng lượng của Nga thay đổi mạnh sau năm 2022, các thị trường châu Á trở nên quan trọng hơn. Điều này càng làm gia tăng vai trò của những cơ sở sản xuất, đường ống, cảng biển và trung tâm xuất khẩu năng lượng ở phía Đông đất nước.

Nhưng Nga cũng đứng trước yêu cầu phải chuyển từ khai thác tài nguyên sang nâng cao giá trị gia tăng.

Nếu chỉ xuất khẩu dầu, khí, than và khoáng sản thô, hiệu quả kinh tế và khả năng tạo việc làm tại địa phương sẽ bị hạn chế. Vì thế, phát triển hóa dầu, chế biến khoáng sản, luyện kim, chế biến gỗ, thủy sản và các ngành công nghiệp phụ trợ ngày càng được coi trọng.

Đây cũng là bước cần thiết để Viễn Đông xây dựng một cơ cấu kinh tế bền vững hơn.

Khoa học - công nghệ tạo động lực mới

Một điểm đáng chú ý trong chiến lược phát triển Viễn Đông hiện nay là vai trò ngày càng lớn của khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Điều kiện tự nhiên đặc thù của Viễn Đông tạo ra nhu cầu lớn đối với các công nghệ khai khoáng hiện đại, năng lượng, hàng hải, logistics thông minh, tự động hóa và công nghệ phục vụ sản xuất trong môi trường khí hậu khắc nghiệt.

Phát triển các trường đại học, trung tâm nghiên cứu và cơ sở đào tạo vì thế có ý nghĩa lâu dài. Nếu thu hút được đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học và chuyên gia có trình độ cao, Viễn Đông có thể từng bước chuyển từ mô hình kinh tế dựa nhiều vào tài nguyên sang kết hợp tài nguyên với tri thức và công nghệ.

Đây là quá trình lâu dài nhưng có ý nghĩa quyết định đối với sức cạnh tranh của khu vực.

Nga đang tập trung phát triển kinh tế vùng Viễn Đông giàu tiềm năng

“Hướng Đông” trong bối cảnh kinh tế quốc tế thay đổi

Sự gia tăng vai trò của Viễn Đông còn gắn với điều chỉnh quan hệ kinh tế đối ngoại của Nga.

Các biện pháp trừng phạt mà Mỹ, Liên minh châu Âu và một số nước áp đặt liên quan cuộc xung đột Nga - Ukraine đã làm thay đổi đáng kể môi trường kinh tế đối ngoại của Moskva. Nga tăng cường quan hệ thương mại, đầu tư và năng lượng với các đối tác ngoài phương Tây, nhất là các nền kinh tế châu Á.

Trong bối cảnh đó, Viễn Đông trở thành một trong những địa bàn trực tiếp phục vụ quá trình tái định hướng dòng thương mại.

Tuy nhiên, chính sách hướng Đông của Nga không hoàn toàn xuất hiện sau năm 2022. Việc chú trọng phát triển Viễn Đông và tăng cường quan hệ với châu Á đã được Moskva thúc đẩy từ nhiều năm trước. Những biến động địa chính trị gần đây chủ yếu làm cho quá trình này diễn ra nhanh và có tính cấp thiết hơn.

Điều đó cũng cho thấy phát triển Viễn Đông mang tính chiến lược dài hạn, chứ không chỉ là biện pháp ứng phó trước mắt với sức ép kinh tế từ bên ngoài.

Trung Quốc – đối tác kinh tế quan trọng

Trong quá trình hướng sang châu Á, Trung Quốc có vị trí nổi bật. Hai nước có đường biên giới dài, trong đó nhiều địa phương Viễn Đông của Nga nằm trực tiếp đối diện các tỉnh Đông Bắc Trung Quốc. Điều kiện địa lý này tạo thuận lợi cho thương mại biên giới, logistics, năng lượng và đầu tư.

Việc phát triển cầu đường bộ, đường sắt và các cửa khẩu mới giúp tăng năng lực lưu chuyển hàng hóa.

Đối với Nga, thị trường Trung Quốc có quy mô lớn và nhu cầu đáng kể về năng lượng, khoáng sản, nông sản và nhiều loại hàng hóa. Ở chiều ngược lại, Viễn Đông có nhu cầu về thiết bị, máy móc, hàng tiêu dùng, đầu tư và công nghệ.

Tuy nhiên, từ góc độ lợi ích dài hạn, Nga cũng có nhu cầu đa dạng hóa đối tác kinh tế tại châu Á để tránh phụ thuộc quá lớn vào bất kỳ thị trường đơn lẻ nào.

Bởi vậy, Moskva tiếp tục thúc đẩy quan hệ với Ấn Độ, ASEAN và nhiều đối tác khác ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Phát triển vì con người – điều kiện để giữ dân

Một trong những thách thức lớn nhất đối với Viễn Đông không nằm dưới lòng đất mà nằm ở nguồn nhân lực. Một nền kinh tế hiện đại không thể phát triển bền vững nếu thiếu dân cư, người lao động, kỹ sư, chuyên gia và các dịch vụ xã hội cần thiết.

Bởi vậy, Nga ngày càng nhấn mạnh quan điểm phát triển Viễn Đông phải gắn với nâng cao chất lượng sống.

Nhà ở, bệnh viện, trường học, giao thông đô thị, văn hóa, thể thao và môi trường sống đều trở thành những cấu phần của chính sách kinh tế.

Chiến lược dân số Viễn Đông được Chính phủ Nga phê duyệt tháng 2/2026 đặt ra khuôn khổ chính sách đến năm 2030 và tầm nhìn 2036, cho thấy Moskva coi việc ổn định dân số và thu hút người dân tới sinh sống lâu dài tại khu vực là vấn đề chiến lược.

Điều này có ý nghĩa quan trọng. Xây dựng một nhà máy có thể mất vài năm, nhưng hình thành một cộng đồng dân cư ổn định với hệ thống giáo dục, y tế, văn hóa và thị trường lao động phát triển cần thời gian dài hơn nhiều.

Do đó, tương lai của Viễn Đông phụ thuộc không chỉ vào số vốn đầu tư mà còn vào khả năng biến khu vực thành nơi người dân muốn đến làm việc và sinh sống.

Những khó khăn không thể xem nhẹ

Mặc dù có nhiều lợi thế, chiến lược phát triển Viễn Đông của Nga vẫn đối mặt với hàng loạt thách thức.

Trước hết là khoảng cách địa lý rất lớn. Xây dựng đường sắt, đường bộ, mạng lưới điện và các công trình xã hội trên một lãnh thổ rộng lớn đòi hỏi nguồn vốn rất cao.

Thứ hai là vấn đề dân số và lao động. Nhiều ngành công nghiệp mới đòi hỏi lao động có trình độ kỹ thuật cao trong khi nguồn cung nhân lực tại chỗ còn hạn chế.

Thứ ba là khả năng tiếp cận vốn và công nghệ trong điều kiện Nga chịu nhiều biện pháp trừng phạt quốc tế.

Thứ tư là nguy cơ nền kinh tế khu vực tiếp tục phụ thuộc quá nhiều vào tài nguyên. Nếu không phát triển được công nghiệp chế biến, khoa học - công nghệ và dịch vụ hiện đại, Viễn Đông khó tạo ra bước chuyển căn bản về chất lượng tăng trưởng.

Ngoài ra, mở rộng khai thác tài nguyên và xây dựng hạ tầng quy mô lớn cũng đặt ra những yêu cầu ngày càng cao về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Bởi vậy, khoảng cách giữa tiềm năng và khả năng hiện thực hóa tiềm năng vẫn là vấn đề mà Moskva phải giải quyết.

Cơ hội mở rộng hợp tác với Việt Nam

Việc Nga chú trọng phát triển Viễn Đông cũng mở ra những không gian hợp tác đáng quan tâm đối với Việt Nam.

Quan hệ Việt Nam - Nga đang có nền tảng chính trị thuận lợi. Trong Tuyên bố chung được công bố nhân chuyến thăm cấp Nhà nước tới Nga của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ ngày 7 đến 9/9/2026, hai bên nhất trí phát triển quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện trong giai đoạn mới trên nền tảng kinh tế, thương mại và đầu tư cân bằng, bền vững; xác định năng lượng - dầu khí là một đột phá chiến lược, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực là những động lực chính.

Hai nước cũng nhất trí thúc đẩy hợp tác giữa các địa phương, trong đó có việc tổ chức Diễn đàn hợp tác địa phương Nga - Việt Nam nhằm tăng cường liên kết kinh tế - xã hội và văn hóa. Đây là khuôn khổ có thể tạo thêm điều kiện để các địa phương Việt Nam tìm kiếm cơ hội hợp tác trực tiếp với các chủ thể thuộc vùng Viễn Đông Nga.

Trước đó, phía Nga cũng khẳng định coi Việt Nam là một trong những đối tác quan trọng tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương và mong muốn mở rộng hợp tác trong những lĩnh vực truyền thống cũng như các lĩnh vực mới, trong đó có an ninh năng lượng, chuyển đổi xanh, khoa học và công nghệ.

Từ những nền tảng đó, có thể nhận thấy một số lĩnh vực có tiềm năng hợp tác.

Trước hết là năng lượng. Việt Nam và Nga có lịch sử hợp tác lâu dài trong dầu khí. Năm 2026, hai bên tiếp tục khẳng định vai trò của các liên doanh Vietsovpetro và Rusvietpetro, đồng thời thúc đẩy hợp tác điện hạt nhân.

Thứ hai là nông nghiệp, thủy sản và chế biến thực phẩm. Điều kiện thị trường của Viễn Đông có thể tạo cơ hội cho một số sản phẩm của Việt Nam, trong khi Việt Nam có thể nhập khẩu những nguyên liệu và sản phẩm có thế mạnh của Nga.

Thứ ba là logistics và vận tải biển. Việc Nga mở rộng các cảng Thái Bình Dương có thể tạo thêm cơ hội nghiên cứu các tuyến vận tải giữa Việt Nam và vùng Viễn Đông, qua đó hỗ trợ thương mại song phương.

Thứ tư là giáo dục, khoa học - công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực. Đây là lĩnh vực hai nước có nền tảng hợp tác truyền thống và đã được xác định là một trong những động lực mới của quan hệ song phương.

Quan trọng hơn, Việt Nam có thể phát huy vai trò cầu nối giữa Nga với ASEAN. Tuyên bố chung Việt Nam - Nga tháng 9/2026 nhấn mạnh việc tăng cường quan hệ Đối tác chiến lược Nga - ASEAN trong các lĩnh vực như năng lượng, thương mại - đầu tư, công nghệ thông tin, hợp tác biển, khoa học - công nghệ, giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực; đồng thời thúc đẩy kết nối ASEAN với Liên minh Kinh tế Á - Âu.

Như vậy, Viễn Đông có thể được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ quan hệ Nga - Trung Quốc hay Nga - Đông Bắc Á, mà còn trong một không gian kết nối rộng hơn với ASEAN, trong đó Việt Nam có những điều kiện thuận lợi để tham gia.

Một trục phát triển dài hạn của nước Nga

Nhìn tổng thể, việc Nga dành nguồn lực ngày càng lớn cho Viễn Đông phản ánh sự thay đổi đáng chú ý trong tư duy phát triển quốc gia. Moskva đang tìm cách chuyển một khu vực từng được nhìn nhận chủ yếu qua lăng kính tài nguyên và địa lý xa xôi thành một không gian kinh tế có khả năng tự tạo động lực tăng trưởng, thu hút dân cư và kết nối trực tiếp với châu Á - Thái Bình Dương.

Đằng sau quá trình đó là ba mục tiêu có quan hệ chặt chẽ với nhau.

Một là khai thác hiệu quả hơn nguồn tài nguyên và không gian lãnh thổ khổng lồ của nước Nga.

Hai là hình thành một cực phát triển mới ở phía Đông, qua đó tạo sự cân bằng hơn trong phân bố kinh tế và dân cư trên toàn lãnh thổ.

Ba là tăng cường khả năng kết nối của Nga với các nền kinh tế châu Á trong bối cảnh trọng tâm của kinh tế thế giới tiếp tục dịch chuyển về khu vực này.

Tuy nhiên, tài nguyên và vị trí địa lý mới chỉ tạo ra tiềm năng. Khả năng biến Viễn Đông thành một cực tăng trưởng thực sự còn phụ thuộc vào hiệu quả của các dự án hạ tầng, khả năng huy động đầu tư, đổi mới công nghệ, phát triển công nghiệp chế biến, bảo đảm nguồn nhân lực và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Đặc biệt, Moskva phải giải quyết bài toán cân bằng giữa khai thác tài nguyên với phát triển bền vững; giữa mở rộng quan hệ với các đối tác lớn và đa dạng hóa thị trường; giữa mục tiêu tăng trưởng trước mắt với yêu cầu xây dựng nền tảng kinh tế - xã hội lâu dài.

Có thể thấy, những biến động của tình hình quốc tế những năm gần đây đã làm nổi bật hơn giá trị địa kinh tế của Viễn Đông. Nhưng chính sách phát triển khu vực này không phải là lựa chọn mang tính tình thế. Đây là quá trình đã được Nga thúc đẩy trong nhiều năm và đang ngày càng trở thành một bộ phận quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia.

Trong bối cảnh châu Á - Thái Bình Dương tiếp tục giữ vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế toàn cầu, vị trí của Viễn Đông đối với nước Nga nhiều khả năng sẽ còn được nâng cao. Một Viễn Đông có hệ thống giao thông hiện đại hơn, công nghiệp phát triển hơn, dân cư ổn định hơn và liên kết chặt chẽ hơn với các thị trường châu Á sẽ tạo thêm dư địa phát triển cho nền kinh tế Nga.

Đối với Việt Nam, quá trình này cũng mở ra những cơ hội mới để mở rộng hợp tác với Nga trong năng lượng, thương mại, đầu tư, logistics, khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo, nông nghiệp và hợp tác địa phương. Trong bối cảnh quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Nga đang bước vào giai đoạn phát triển mới, việc nghiên cứu và khai thác hiệu quả những cơ hội từ sự phát triển của Viễn Đông có thể góp phần làm phong phú thêm nội hàm hợp tác kinh tế giữa hai nước.

Từ một vùng lãnh thổ xa các trung tâm truyền thống của nước Nga, Viễn Đông đang từng bước trở thành một trong những hướng phát triển được Moskva ưu tiên. Thành công của chiến lược này sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong nước và quốc tế, song có thể khẳng định rằng trong tính toán phát triển dài hạn của Liên bang Nga, Viễn Đông ngày càng giữ vai trò như một cửa ngõ hướng ra Thái Bình Dương, một không gian kinh tế chiến lược và một trong những động lực quan trọng để nước Nga tăng cường sự hiện diện kinh tế tại châu Á trong giai đoạn mới.