Nâng cấp vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng điện tử gắn với quan hệ kinh tế Việt Nam - Hoa Kỳ

Bài viết phân tích khả năng nâng cấp vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng điện tử gắn với quan hệ kinh tế Việt Nam – Hoa Kỳ. Kết quả cho thấy Việt Nam đã trở thành một trung tâm sản xuất và xuất khẩu điện tử quan trọng, với Hoa Kỳ là thị trường tiêu thụ chủ lực. Tuy nhiên, ngành điện tử vẫn đối mặt với những hạn chế như phụ thuộc đầu vào nhập khẩu, giá trị gia tăng nội địa thấp, liên kết FDI – doanh nghiệp trong nước còn yếu và thiếu nhân lực công nghệ cao. Bài viết đề xuất tập trung phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tăng cường năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn chuỗi cung ứng toàn cầu nhằm nâng cao giá trị gia tăng và vị thế của Việt Nam.

Trong những năm gần đây, ngành công nghiệp điện tử đã trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng nhất của nền kinh tế Việt Nam. Từ một quốc gia chủ yếu tham gia vào các công đoạn gia công, lắp ráp với giá trị gia tăng thấp, Việt Nam đang từng bước khẳng định vị trí trong mạng lưới sản xuất điện tử khu vực và toàn cầu. Đặc biệt, sự phát triển mạnh mẽ của quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ cùng xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng quốc tế đang mở ra những cơ hội quan trọng để Việt Nam nâng cao vai trò trong ngành công nghiệp điện tử, hướng tới tham gia sâu hơn vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao.

Theo số liệu của cơ quan Hải quan Việt Nam, năm 2024, kim ngạch xuất khẩu nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt hơn 72 tỷ USD, trong khi xuất khẩu điện thoại và linh kiện đạt gần 54 tỷ USD. Các nhóm hàng điện tử hiện liên tục nằm trong số những mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, đóng góp đáng kể vào tăng trưởng thương mại và tạo việc làm cho hàng triệu lao động. Thành công này phản ánh quá trình hội nhập sâu rộng của Việt Nam vào chuỗi cung ứng toàn cầu cũng như sức hấp dẫn của môi trường đầu tư trong nước đối với các tập đoàn công nghệ quốc tế.

Ảnh: Hoạt động sản xuất, lắp ráp linh kiện điện tử tại Việt Nam

Nguồn: VOV/Vietnam Investment Promotion Portal.

Trong bức tranh đó, Hoa Kỳ nổi lên là một đối tác đặc biệt quan trọng. Không chỉ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, Hoa Kỳ còn là điểm đến của một lượng lớn sản phẩm điện tử được sản xuất tại Việt Nam. Những năm gần đây, nhu cầu tiêu dùng công nghệ cao tại Hoa Kỳ cùng xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia đã tạo điều kiện thuận lợi để Việt Nam mở rộng xuất khẩu sang thị trường này. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện của Việt Nam sang Hoa Kỳ tiếp tục tăng trưởng mạnh, khẳng định vai trò ngày càng quan trọng của Việt Nam trong mạng lưới cung ứng phục vụ thị trường Mỹ.

Tuy nhiên, khi nhìn sâu hơn vào cấu trúc của chuỗi cung ứng điện tử, có thể thấy rằng quy mô xuất khẩu lớn chưa phản ánh đầy đủ vị thế thực chất của Việt Nam. Phần lớn hoạt động sản xuất điện tử hiện nay vẫn tập trung ở các công đoạn lắp ráp, kiểm định, đóng gói và tổ chức xuất khẩu. Nhiều linh kiện quan trọng, thiết bị sản xuất, công nghệ cốt lõi và tri thức kỹ thuật vẫn phải nhập khẩu từ nước ngoài. Điều này đồng nghĩa với việc một phần đáng kể giá trị tạo ra trong chuỗi sản xuất điện tử chưa được giữ lại trong nền kinh tế Việt Nam.

Các nghiên cứu về thương mại giá trị gia tăng cho thấy tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa trong nhiều mặt hàng điện tử xuất khẩu của Việt Nam vẫn còn ở mức khiêm tốn. Mặc dù Việt Nam là nơi diễn ra quá trình sản xuất cuối cùng, nhưng giá trị thực sự được tạo ra trong các khâu nghiên cứu, thiết kế sản phẩm, phát triển công nghệ, sản xuất linh kiện chiến lược và xây dựng thương hiệu vẫn chủ yếu thuộc về các doanh nghiệp nước ngoài. Đây cũng là thực trạng phổ biến đối với nhiều quốc gia đang phát triển tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh những kết quả tích cực về xuất khẩu, làn sóng dịch chuyển đầu tư quốc tế đang tạo ra cơ hội mới cho Việt Nam. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn, nhiều tập đoàn công nghệ đã và đang đa dạng hóa địa điểm sản xuất nhằm giảm thiểu rủi ro chuỗi cung ứng. Việt Nam được đánh giá là một trong những điểm đến hấp dẫn nhờ vị trí địa lý thuận lợi, lực lượng lao động dồi dào, môi trường chính trị ổn định và mạng lưới các hiệp định thương mại tự do rộng khắp.

Việc Việt Nam và Hoa Kỳ nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 9/2023 đã tạo thêm nền tảng quan trọng cho hợp tác kinh tế, công nghệ và đầu tư. Trong đó, lĩnh vực bán dẫn được xem là một trong những trụ cột hợp tác mới. Các chương trình hỗ trợ đào tạo nhân lực bán dẫn, kết nối doanh nghiệp công nghệ cao, chia sẻ kinh nghiệm quản trị và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đang mở ra cơ hội để Việt Nam tham gia sâu hơn vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao của ngành điện tử.

Ảnh: Môi trường kỹ thuật trong lĩnh vực bán dẫn và công nghệ cao

Nguồn: VietnamNet

Tuy nhiên, cơ hội chỉ có thể được chuyển hóa thành kết quả thực chất nếu Việt Nam giải quyết được những điểm nghẽn nội tại. Trước hết là vấn đề công nghiệp hỗ trợ. Hiện nay, tỷ lệ nội địa hóa trong nhiều sản phẩm điện tử vẫn còn thấp, khiến doanh nghiệp trong nước khó tham gia sâu vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về chất lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật, năng lực quản trị và khả năng giao hàng ổn định. Vì vậy, phát triển công nghiệp hỗ trợ cần được xem là một trong những ưu tiên hàng đầu nhằm gia tăng giá trị nội địa và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Một thách thức khác là sự liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước vẫn chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp Việt Nam mới chỉ tham gia cung cấp các sản phẩm hoặc dịch vụ có giá trị thấp, trong khi những khâu có hàm lượng công nghệ và lợi nhuận cao vẫn nằm ngoài khả năng tiếp cận. Việc xây dựng các chương trình kết nối nhà cung ứng, hỗ trợ chuyển giao công nghệ và phát triển năng lực doanh nghiệp nội địa sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ảnh: Nhu cầu nhân lực kỹ thuật trong các công đoạn công nghệ cao của ngành điện tử Nguồn: VnEconomy

Nguồn nhân lực công nghệ cao cũng là yếu tố quyết định đối với quá trình nâng cấp vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng điện tử. Sự phát triển của ngành bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và sản xuất thông minh đang tạo ra nhu cầu rất lớn đối với đội ngũ kỹ sư, chuyên gia thiết kế, kiểm định, đóng gói và quản trị sản xuất. Do đó, chính sách đào tạo cần gắn chặt hơn với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp, đồng thời mở rộng hợp tác giữa các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp trong nước và các đối tác Hoa Kỳ nhằm hình thành hệ sinh thái phát triển nhân lực chất lượng cao.

Ngoài ra, các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe từ thị trường Hoa Kỳ về lao động, môi trường, truy xuất nguồn gốc, sở hữu trí tuệ và quản trị chuỗi cung ứng cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, thay vì xem đây là rào cản thương mại, các doanh nghiệp cần coi đó là động lực để nâng cấp năng lực quản trị, cải thiện chất lượng sản phẩm và từng bước đáp ứng các chuẩn mực quốc tế. Đây chính là điều kiện quan trọng để tham gia bền vững vào các chuỗi cung ứng toàn cầu trong giai đoạn mới.

Có thể thấy rằng, mục tiêu phát triển ngành điện tử của Việt Nam trong thời gian tới không nên chỉ dừng lại ở việc gia tăng sản lượng hoặc mở rộng kim ngạch xuất khẩu. Quan trọng hơn là nâng cao chất lượng tham gia chuỗi cung ứng, gia tăng hàm lượng giá trị gia tăng nội địa và từng bước chuyển dịch sang các công đoạn có trình độ công nghệ cao hơn. Quan hệ hợp tác Việt Nam – Hoa Kỳ đang mang lại những cơ hội chưa từng có về thị trường, đầu tư, công nghệ và đào tạo nhân lực. Nếu tận dụng hiệu quả các cơ hội này, Việt Nam hoàn toàn có khả năng chuyển từ vị thế một trung tâm sản xuất và lắp ráp sang vai trò chủ động hơn trong chuỗi giá trị điện tử toàn cầu, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng kinh tế chất lượng cao trong những thập niên tới.