Mỹ tổn thất kinh tế nặng nề trong cuộc chiến tranh Iraq

Nếu trên chiến trường, sức mạnh quân sự vượt trội giúp Mỹ nhanh chóng đánh bại lực lượng chính quy của Iraq và lật đổ chính quyền Saddam Hussein, thì xét trên phương diện kinh tế, tài chính và chiến lược dài hạn, cuộc chiến lại đặt Washington trước một hóa đơn khổng lồ.

Chiến tranh Iraq cho thấy một nghịch lý: giành ưu thế quân sự trong thời gian ngắn không đồng nghĩa với đạt được thắng lợi chiến lược với chi phí thấp. Đằng sau những chiến dịch quân sự là hàng trăm tỷ USD chi trực tiếp từ ngân sách, những khoản nghĩa vụ kéo dài nhiều thập niên đối với quân nhân và cựu binh, chi phí tái trang bị lực lượng, chi phí lãi vay và những tác động khó định lượng đầy đủ đối với nền kinh tế.

Từ một cuộc chiến được kỳ vọng “nhanh và ít tốn kém”

Ngày 20-3-2003, Mỹ cùng các đồng minh phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iraq. Với ưu thế áp đảo về không quân, tên lửa, thông tin, tình báo và khả năng tác chiến hiệp đồng, quân đội Mỹ nhanh chóng tiến vào Baghdad. Chính quyền Saddam Hussein sụp đổ chỉ trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, kết thúc giai đoạn tác chiến quy mô lớn không có nghĩa là kết thúc chiến tranh. Sau khi chính quyền cũ bị lật đổ, Iraq rơi vào một thời kỳ bất ổn kéo dài. Xung đột giáo phái, lực lượng nổi dậy, các tổ chức cực đoan và hoạt động khủng bố khiến Mỹ phải duy trì một lực lượng quân sự lớn tại Iraq trong nhiều năm. Washington đồng thời phải chi tiền cho bảo đảm hậu cần, tái thiết, đào tạo lực lượng an ninh Iraq, bảo vệ các cơ sở ngoại giao và duy trì bộ máy phục vụ hoạt động quân sự.

Bởi vậy, hóa đơn chiến tranh liên tục tăng lên. Theo số liệu của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS), tổng kinh phí được phê chuẩn dành cho Iraq tính đến năm tài khóa 2011 vào khoảng 805,5 tỷ USD, trong đó riêng chi phí của Bộ Quốc phòng chiếm phần lớn. Chi tiêu hằng năm cho Iraq tăng mạnh từ khoảng 53 tỷ USD trong năm tài khóa 2003 lên hơn 100 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn cao điểm và đạt khoảng 142 tỷ USD trong năm tài khóa 2008.

Những con số đó cho thấy khoảng cách rất lớn giữa dự tính ban đầu và chi phí thực tế của một cuộc chiến kéo dài.

“Tảng băng chìm” phía sau chi phí quân sự

Tuy nhiên, hàng trăm tỷ USD được Quốc hội Mỹ phê chuẩn cho chiến trường Iraq mới chỉ phản ánh một bộ phận của chi phí. Muốn đánh giá đầy đủ thiệt hại kinh tế mà Mỹ phải gánh chịu, cần nhìn vào toàn bộ vòng đời của cuộc chiến.

Trước hết là chi phí chăm sóc quân nhân và cựu binh. Chiến tranh không kết thúc về mặt tài chính khi người lính rời chiến trường. Những quân nhân bị thương cần điều trị, phục hồi chức năng và được hưởng các chế độ trợ cấp trong nhiều năm, thậm chí suốt đời. Những khoản chi đó tiếp tục tác động tới ngân sách liên bang rất lâu sau khi các đơn vị chiến đấu chủ lực rút khỏi Iraq.

Thứ hai là chi phí thay thế và sửa chữa trang thiết bị quân sự. Xe thiết giáp, trực thăng, máy bay, phương tiện vận tải và nhiều hệ thống vũ khí hoạt động trong điều kiện chiến trường có tốc độ hao mòn cao. Sau nhiều năm chiến đấu, Mỹ phải chi thêm nguồn lực đáng kể để sửa chữa, thay thế và bổ sung kho dự trữ.

Thứ ba là chi phí tuyển quân, huấn luyện và duy trì lực lượng. Khi chiến tranh kéo dài, quân đội phải tăng các khoản khuyến khích tuyển dụng và giữ chân quân nhân, đồng thời phải tổ chức luân chuyển lực lượng với tần suất cao.

Thứ tư là chi phí sử dụng các nhà thầu tư nhân. Trong chiến tranh Iraq, Mỹ sử dụng rộng rãi các công ty cung cấp dịch vụ hậu cần, vận tải, xây dựng và an ninh. CBO từng ước tính riêng các hợp đồng hỗ trợ hoạt động của Mỹ tại Iraq đã liên quan tới những khoản chi hàng chục tỷ USD.

Như vậy, khoản tiền xuất hiện trong ngân sách chiến tranh hằng năm chưa phải là toàn bộ cái giá mà nền kinh tế Mỹ phải thanh toán.

Hóa đơn có thể tính bằng hàng nghìn tỷ USD

Một trong những công trình được nhắc đến nhiều khi đánh giá chi phí kinh tế của chiến tranh Iraq là nghiên cứu của hai nhà kinh tế Linda Bilmes và Joseph Stiglitz. Ngay từ năm 2006, hai tác giả đã cảnh báo rằng việc chỉ nhìn vào các khoản chi ngân sách trực tiếp sẽ đánh giá thấp đáng kể chi phí thật sự của cuộc chiến. Họ đưa vào tính toán nhiều khoản như chăm sóc sức khỏe và trợ cấp cho cựu binh trong tương lai, thay thế trang thiết bị quân sự, chi phí tuyển quân, tổn thất thu nhập và những ảnh hưởng rộng hơn đối với nền kinh tế.

Theo nghiên cứu này, ngay trong một kịch bản tương đối thận trọng, tổng chi phí thực của chiến tranh Iraq có thể vượt 1.000 tỷ USD; với những giả định về thời gian hiện diện quân sự dài hơn, con số có thể vượt 2.000 tỷ USD.

Các nghiên cứu sau đó của Bilmes và Stiglitz còn đưa ra cách tiếp cận rộng hơn về “hóa đơn” chiến tranh. Điều quan trọng ở đây không phải coi một con số duy nhất là tuyệt đối, mà phải hiểu rằng có sự khác nhau rất lớn giữa chi phí chiến trường trực tiếp và chi phí kinh tế - xã hội toàn bộ trong dài hạn. Đó cũng là lý do các ước tính về “giá của chiến tranh Iraq” có thể khác nhau tùy phương pháp tính toán.

Chiến tranh tại Irag gây nhiều thiệt hại cho nước Mỹ

Gánh nặng của những đồng đô-la đi vay

Một đặc điểm quan trọng khác là Mỹ không tài trợ toàn bộ chiến tranh bằng nguồn thu ngân sách hiện có. Một phần đáng kể chi phí chiến tranh được tài trợ thông qua vay nợ. Điều đó tạo nên một cơ chế đặc biệt: chiến tranh đã kết thúc nhưng người nộp thuế vẫn tiếp tục phải trả tiền.

Nếu một chính phủ chi hàng trăm tỷ USD bằng vốn vay, chi phí cuối cùng không dừng lại ở khoản tiền ban đầu mà còn bao gồm lãi suất phát sinh trong nhiều năm sau đó. Khi đặt trong bối cảnh nợ công Mỹ ngày càng lớn, đây trở thành một phần của gánh nặng tài khóa liên thế hệ.

Nói cách khác, một phần chi phí của cuộc chiến do thế hệ tiến hành chiến tranh quyết định, nhưng nghĩa vụ thanh toán lại được chuyển sang những thế hệ tiếp theo.

Đây chính là một trong những “tổn thất vô hình” đáng chú ý nhất.

Chi phí cơ hội – những gì nước Mỹ đã không thể làm

Trong kinh tế học, khi đánh giá một quyết định sử dụng nguồn lực, không thể chỉ hỏi đã chi bao nhiêu tiền mà còn phải đặt câu hỏi: Nếu không chi số tiền đó cho chiến tranh thì nguồn lực ấy có thể được sử dụng vào đâu?

Hàng trăm tỷ USD dành cho Iraq có thể tương ứng với nguồn lực rất lớn dành cho cơ sở hạ tầng, trường học, bệnh viện, khoa học - công nghệ, năng lượng, giao thông, an sinh xã hội hoặc giảm thâm hụt ngân sách.

Không thể đơn giản khẳng định toàn bộ tiền chiến tranh, nếu được giữ lại, chắc chắn sẽ được đầu tư vào các lĩnh vực nói trên. Tuy nhiên, về bản chất kinh tế, chiến tranh luôn tạo ra chi phí cơ hội.

Một chiếc xe tăng bị phá hủy phải được thay thế. Một đoàn xe hậu cần vận chuyển nhiên liệu trên chiến trường tiêu tốn nguồn lực nhưng không trực tiếp tạo thêm đường sá, nhà máy hay năng lực sản xuất dân sự cho nền kinh tế. Một tỷ USD dành cho hoạt động quân sự ở nước ngoài đồng nghĩa với một tỷ USD không còn có thể đồng thời được sử dụng cho một chương trình khác.

Khi quy mô chi tiêu lên tới hàng trăm tỷ USD, chi phí cơ hội trở nên đặc biệt lớn.

Giá dầu và những tác động lan tỏa

Iraq nằm tại Trung Đông, một khu vực có vai trò đặc biệt đối với thị trường dầu mỏ thế giới. Chiến tranh, bất ổn và tâm lý lo ngại về nguồn cung năng lượng góp phần tạo ra những biến động trên thị trường dầu mỏ trong những năm sau cuộc tiến công năm 2003.

Dĩ nhiên, không thể quy toàn bộ sự tăng giá dầu trong giai đoạn này cho chiến tranh Iraq. Giá dầu chịu tác động đồng thời của tăng trưởng nhu cầu toàn cầu, nguồn cung, chính sách của các nước sản xuất dầu, thị trường tài chính và nhiều yếu tố địa chính trị khác.

Nhưng sự bất ổn tại một trong những khu vực sản xuất dầu quan trọng nhất thế giới rõ ràng làm tăng yếu tố rủi ro. Đối với nền kinh tế Mỹ, giá năng lượng tăng tác động tới chi phí vận tải, sản xuất, tiêu dùng và thu nhập thực tế của các hộ gia đình. Đây là dạng thiệt hại kinh tế gián tiếp rất khó thể hiện đầy đủ trong một dòng ngân sách của Lầu Năm Góc.

Tổn thất về con người cũng là tổn thất kinh tế

Đằng sau những con số hàng trăm tỷ hay hàng nghìn tỷ USD là con người. Hàng nghìn quân nhân Mỹ thiệt mạng trong chiến tranh Iraq và hàng chục nghìn người bị thương. Ngoài những mất mát không thể quy đổi thành tiền đối với gia đình và xã hội, thương vong còn kéo theo những chi phí kinh tế lâu dài.

Một quân nhân bị thương nặng có thể cần chăm sóc y tế nhiều năm. Khả năng lao động suy giảm làm giảm thu nhập trong tương lai. Gia đình có thể phải dành thời gian chăm sóc, qua đó chịu thêm tổn thất về thu nhập và chất lượng cuộc sống.

Vì vậy, đánh giá hậu quả kinh tế của chiến tranh mà chỉ tính bom đạn, nhiên liệu và phương tiện quân sự sẽ không thể phản ánh đầy đủ cái giá xã hội mà nước Mỹ phải gánh chịu.

Từ ưu thế quân sự đến bài toán hiệu quả chiến lược

Điều đáng suy ngẫm nhất trong trường hợp Iraq là sự chênh lệch giữa sức mạnh quân sự được huy động và kết quả chiến lược đạt được.

Mỹ chứng minh khả năng triển khai lực lượng từ khoảng cách hàng nghìn ki-lô-mét, thực hiện các chiến dịch không kích chính xác, nhanh chóng đánh bại một quân đội chính quy và kiểm soát thủ đô đối phương.

Nhưng giai đoạn sau chiến tranh lại cho thấy sức mạnh quân sự không thể tự động giải quyết các vấn đề chính trị, xã hội, sắc tộc và tôn giáo. Một chiến dịch quân sự có thể được tính bằng tuần, nhưng ổn định một đất nước sau chiến tranh có thể mất nhiều năm. Đó là nguyên nhân quan trọng khiến chi phí tăng lên ngoài dự kiến.

Mỹ rút phần lớn lực lượng khỏi Iraq cuối năm 2011, nhưng tình trạng bất ổn không chấm dứt. Sự trỗi dậy của tổ chức tự xưng “Nhà nước Hồi giáo” (IS) sau đó buộc Washington phải quay trở lại tiến hành các hoạt động quân sự tại Iraq và Syria. Thực tế này càng làm nổi bật câu hỏi về hiệu quả chiến lược của những nguồn lực khổng lồ đã được sử dụng.

Những hệ lụy đối với sức mạnh quốc gia

Một quốc gia mạnh không chỉ bởi có bao nhiêu tàu sân bay, máy bay chiến đấu hay tên lửa. Nền tảng lâu dài của sức mạnh quốc gia còn là năng lực kinh tế, khoa học - công nghệ, nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng và sự đồng thuận xã hội.

Chiến tranh kéo dài tiêu hao đồng thời nhiều nguồn lực đó. Khi Washington phải tập trung sự chú ý và nguồn lực rất lớn cho Iraq và Afghanistan trong gần hai thập niên sau sự kiện 11-9-2001, môi trường chiến lược quốc tế tiếp tục thay đổi. Các cường quốc khác gia tăng năng lực kinh tế, công nghệ và quân sự; cạnh tranh nước lớn ngày càng quyết liệt.

Nhìn từ góc độ này, chi phí của chiến tranh Iraq không chỉ là số tiền đã chi, mà còn liên quan tới nguồn lực và thời gian chiến lược bị tiêu hao. Đây là dạng chi phí khó đo đếm nhất nhưng có ý nghĩa lâu dài.

Bài học từ một cuộc chiến đắt giá

Chiến tranh Iraq để lại nhiều bài học đối với Mỹ và cộng đồng quốc tế.

Trước hết, ưu thế quân sự tuyệt đối không bảo đảm một cuộc chiến sẽ có chi phí thấp. Đánh bại quân đội đối phương và xây dựng một trật tự chính trị ổn định sau chiến tranh là hai nhiệm vụ hoàn toàn khác nhau.

Thứ hai, chi phí thực của chiến tranh luôn lớn hơn khoản ngân sách dành cho hoạt động tác chiến. Nó bao gồm chăm sóc cựu binh, tái trang bị quân đội, trả lãi cho các khoản vay, thiệt hại về nguồn nhân lực và chi phí cơ hội đối với nền kinh tế.

Thứ ba, chiến tranh kéo dài có thể làm phân tán nguồn lực chiến lược. Trong môi trường quốc tế biến động nhanh, nguồn lực dành cho một chiến trường đồng nghĩa với việc nguồn lực ấy không thể được sử dụng đồng thời cho những ưu tiên khác.

Và cuối cùng, bài học lớn nhất là cần cân nhắc thận trọng giữa mục tiêu chính trị, phương tiện quân sự và khả năng kinh tế trước khi quyết định sử dụng vũ lực.

Hơn hai thập niên sau ngày những quả tên lửa đầu tiên rơi xuống Baghdad, cuộc chiến Iraq vẫn được nhắc tới như một trong những cuộc can thiệp quân sự gây tranh cãi và tốn kém nhất của Mỹ trong thời kỳ hậu Chiến tranh lạnh. Mỹ đã giành thắng lợi nhanh chóng trước quân đội Iraq trên chiến trường năm 2003. Nhưng hóa đơn kinh tế của cuộc chiến thì không kết thúc cùng những trận đánh.

Từ hàng trăm tỷ USD chi trực tiếp cho chiến trường đến nghĩa vụ đối với cựu binh, lãi vay, tái trang bị quân đội và những chi phí cơ hội lâu dài, nước Mỹ đã phải trả một cái giá rất lớn. Bài học Iraq vì thế vượt ra ngoài phạm vi một cuộc chiến. Đó là lời cảnh báo rằng sức mạnh quân sự dù lớn đến đâu cũng không thể tách rời sức chịu đựng của nền kinh tế; và một quyết định chiến tranh có thể được đưa ra trong thời gian ngắn, nhưng hậu quả kinh tế, xã hội và chiến lược của nó có thể kéo dài qua nhiều thế hệ.