Kho vũ khí công nghệ cao của Mỹ dần cạn kiệt

Sức mạnh quân sự Mỹ trước bài toán kho dự trữ và năng lực sản xuất quốc phòng

Trong nhiều thập niên qua, sức mạnh quân sự của Mỹ được xây dựng trên nền tảng ưu thế vượt trội về khoa học, công nghệ, năng lực tác chiến toàn cầu và hệ thống vũ khí chính xác cao. Từ tên lửa hành trình Tomahawk, tên lửa phòng không Patriot, hệ thống phòng thủ tên lửa THAAD, tên lửa không đối không AMRAAM, tên lửa chống hạm LRASM đến các loại tên lửa SM-6, JASSM và nhiều phương tiện không người lái thế hệ mới, Washington luôn coi công nghệ quân sự là một trong những công cụ quan trọng để duy trì vị thế chiến lược.

Tuy nhiên, những cuộc xung đột kéo dài tại Ukraine, Trung Đông cùng với yêu cầu duy trì hiện diện quân sự tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đang đặt ra một vấn đề ngày càng rõ rệt: Mỹ có thể sở hữu những vũ khí hiện đại bậc nhất thế giới, nhưng không phải lúc nào cũng có đủ số lượng để đáp ứng một cuộc chiến tranh tiêu hao kéo dài, nhất là trong trường hợp phải đồng thời thực hiện nhiều cam kết quân sự tại nhiều khu vực.

Vấn đề nổi lên hiện nay không đơn thuần là Mỹ thiếu vũ khí, càng không thể hiểu theo nghĩa các kho đạn đã hoàn toàn cạn kiệt. Điều đáng chú ý hơn là một số loại đạn dược và tên lửa công nghệ cao có giá trị chiến lược đang chịu sức ép lớn về dự trữ, trong khi năng lực bổ sung chưa theo kịp tốc độ tiêu hao tiềm tàng.

Xung đột Nga - Ukraine đã kéo dài nhiều năm và buộc Mỹ cùng các đồng minh NATO phải chuyển giao một lượng lớn đạn pháo, tên lửa chống tăng, tên lửa phòng không và nhiều loại vũ khí chính xác cho Kiev. Cùng lúc, những bất ổn ở Trung Đông buộc Washington phải duy trì năng lực bảo vệ căn cứ, tàu chiến, đồng minh và các tuyến hàng hải chiến lược.

Trong bối cảnh đó, mỗi đợt sử dụng tên lửa đánh chặn hoặc tên lửa hành trình đều làm giảm lượng dự trữ vốn cần thiết cho các tình huống khẩn cấp khác.

Khoảng cách giữa tốc độ sử dụng và tốc độ sản xuất

Điều khiến giới hoạch định quân sự Mỹ quan ngại là khoảng cách giữa tốc độ sử dụng và tốc độ sản xuất. Một tên lửa công nghệ cao không thể được chế tạo nhanh như các loại đạn dược thông thường.

Mỗi sản phẩm là kết quả của một chuỗi cung ứng phức tạp gồm động cơ rocket, đầu dò, chip bán dẫn, thiết bị dẫn đường, cảm biến, vật liệu chịu nhiệt, hệ thống điện tử và phần mềm điều khiển.

Nhiều linh kiện trong số đó chỉ được sản xuất bởi một số lượng hạn chế doanh nghiệp chuyên biệt. Nếu một mắt xích bị gián đoạn, toàn bộ dây chuyền có thể bị chậm lại. Đây là điểm yếu đáng kể của mô hình công nghiệp quốc phòng phát triển theo hướng tinh gọn sau Chiến tranh Lạnh.

Trong nhiều năm, Mỹ chủ yếu duy trì năng lực sản xuất quốc phòng phù hợp với các cuộc chiến tranh cường độ thấp và trung bình, thay vì chuẩn bị cho một cuộc đối đầu kéo dài giữa các cường quốc. Sau khi Liên Xô tan rã, Washington giảm nhiều dây chuyền sản xuất, hợp nhất các nhà thầu quốc phòng và dựa ngày càng nhiều vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Mô hình này giúp giảm chi phí trong thời bình nhưng lại bộc lộ hạn chế khi nhu cầu đạn dược tăng mạnh trong thời gian ngắn. Một nhà máy chế tạo tên lửa không thể ngay lập tức tăng gấp đôi hay gấp ba sản lượng chỉ bằng một mệnh lệnh hành chính. Việc mở rộng công suất cần thêm nhà xưởng, thiết bị, nhân lực kỹ thuật, nguồn cung nguyên liệu và các hợp đồng dài hạn.

Bài toán về “chiều sâu kho đạn”

Đây chính là vấn đề về “chiều sâu kho đạn”. Trong một cuộc chiến ngắn, vũ khí công nghệ cao có thể tạo ra ưu thế vượt trội. Nhưng nếu chiến tranh kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm, số lượng trở thành yếu tố không thể xem nhẹ.

Một quốc gia có thể sở hữu vài trăm tên lửa rất hiện đại, nhưng nếu phải sử dụng hàng chục quả mỗi ngày thì lượng dự trữ sẽ giảm nhanh. Khi đó, câu hỏi quan trọng không còn là tên lửa nào chính xác hơn, mà là bên nào có thể tiếp tục sản xuất, bổ sung và duy trì sức chiến đấu lâu hơn.

Thực tế các cuộc xung đột gần đây cho thấy chiến tranh hiện đại đang diễn ra theo một logic mới. Vũ khí công nghệ cao vẫn đóng vai trò quan trọng trong nhiều tình huống, nhưng vũ khí giá rẻ, phương tiện không người lái và chiến thuật bão hòa cũng ngày càng có sức ảnh hưởng lớn.

Một UAV có chi phí thấp có thể buộc đối phương phải sử dụng một tên lửa phòng không trị giá rất lớn để đánh chặn. Nếu tình trạng này lặp lại hàng trăm hoặc hàng nghìn lần, tỷ lệ trao đổi chi phí có thể trở nên bất lợi đối với bên phòng thủ. Chính vì vậy, một số quốc gia đang chủ động phát triển chiến thuật sử dụng số lượng lớn UAV, tên lửa giá rẻ và mục tiêu giả nhằm tiêu hao kho tên lửa đánh chặn của đối phương.

Thách thức đối với hệ thống phòng thủ Mỹ

Đây là thách thức đặc biệt đối với Mỹ. Các hệ thống như Patriot, THAAD hay Aegis có hiệu quả cao, nhưng mỗi lần khai hỏa đều tiêu tốn lượng đạn đắt tiền, trong khi tốc độ sản xuất có giới hạn.

Nếu phải bảo vệ đồng thời căn cứ tại Trung Đông, hỗ trợ đồng minh ở châu Âu và duy trì lực lượng tại châu Á - Thái Bình Dương, sức ép đối với kho dự trữ có thể tăng nhanh. Trong một cuộc khủng hoảng lớn, Washington sẽ phải cân nhắc rất kỹ việc phân bổ tên lửa cho từng khu vực, bởi mỗi quyết định cung cấp thêm vũ khí cho một chiến trường đều có thể làm giảm khả năng sẵn sàng ở chiến trường khác.

Một nhân tố khác khiến bài toán trở nên phức tạp là sự thay đổi trọng tâm chiến lược của Mỹ sang khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Washington coi đây là khu vực có ý nghĩa quyết định đối với cạnh tranh chiến lược trong nhiều thập niên tới.

Một cuộc xung đột cường độ cao tại khu vực này, nếu xảy ra, sẽ đòi hỏi số lượng rất lớn tên lửa chống hạm, tên lửa hành trình, tên lửa không đối không, vũ khí phòng không và phương tiện không người lái. Khoảng cách địa lý rộng lớn, các căn cứ phân tán, tuyến tiếp vận dài và nguy cơ bị tấn công bằng tên lửa khiến yêu cầu dự trữ đạn dược cao hơn đáng kể so với các cuộc chiến chống khủng bố trước đây.

Đặc biệt, trong một kịch bản xung đột liên quan đến eo biển Đài Loan, nhu cầu sử dụng tên lửa tầm xa và vũ khí chống hạm có thể tăng rất nhanh ngay trong những tuần đầu. Khi đó, ưu thế công nghệ sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa nếu Mỹ duy trì được đủ lượng đạn để sử dụng liên tục.

Nếu kho dự trữ giảm nhanh trong khi dây chuyền sản xuất cần nhiều tháng hoặc nhiều năm mới bổ sung được, khả năng răn đe có thể bị ảnh hưởng. Đây là lý do Washington ngày càng quan tâm tới việc đưa nền công nghiệp quốc phòng trở lại trạng thái gần với “thời chiến”.

Kho vũ khí công nghệ của Mỹ tiêu hao do các cuộc chiến tại Iran và Trung đông

Điều chỉnh nền công nghiệp quốc phòng

Trong những năm gần đây, Lầu Năm Góc đã thúc đẩy các hợp đồng mua sắm dài hạn, tăng vốn đầu tư cho các nhà máy quốc phòng và yêu cầu các tập đoàn lớn mở rộng sản lượng. Mục tiêu là tăng nhanh năng lực sản xuất tên lửa phòng không, tên lửa hành trình, tên lửa chống hạm và đạn dược chính xác.

Tuy nhiên, quá trình này không thể hoàn thành trong thời gian ngắn. Nhiều dây chuyền cần được khôi phục sau nhiều năm thu hẹp. Một số loại vật liệu và linh kiện phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Bên cạnh đó, ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ đang thiếu nhân lực kỹ thuật có trình độ cao ở một số lĩnh vực đặc thù.

Điều đáng chú ý là Washington đang từng bước điều chỉnh tư duy từ mô hình chỉ dựa vào một số lượng hạn chế vũ khí cực kỳ tinh vi sang mô hình kết hợp giữa vũ khí công nghệ cao và vũ khí chi phí thấp.

Đây là cách tiếp cận “cao - thấp”, trong đó các mục tiêu đặc biệt quan trọng sẽ được xử lý bằng những loại tên lửa hiện đại, còn các nhiệm vụ thông thường có thể sử dụng UAV, tên lửa đơn giản hơn hoặc các phương tiện tự động có chi phí thấp. Cách tiếp cận này nhằm tránh tình trạng sử dụng một tên lửa đắt tiền để tiêu diệt một mục tiêu giá rẻ.

Công nghệ không thể thay thế hoàn toàn quy mô

Sự điều chỉnh đó phản ánh một bài học ngày càng rõ: công nghệ không thể thay thế hoàn toàn quy mô. Trong nhiều năm, quân đội Mỹ dựa vào quan điểm rằng ưu thế về cảm biến, vệ tinh, mạng lưới chỉ huy, trí tuệ nhân tạo và vũ khí chính xác có thể bù đắp cho việc giảm số lượng.

Quan điểm này phù hợp với các cuộc chiến tranh quy mô hạn chế. Nhưng trong một cuộc đối đầu giữa các cường quốc, nơi mỗi bên đều sở hữu năng lực tiến công tầm xa và khả năng đánh phá cơ sở hậu cần của đối phương, số lượng vũ khí dự trữ và năng lực sản xuất trở thành yếu tố chiến lược.

Một tên lửa dù chính xác đến đâu cũng chỉ có thể đánh một mục tiêu hoặc một số lượng mục tiêu nhất định. Một hệ thống phòng không hiện đại đến đâu cũng cần đạn đánh chặn. Một phi đội máy bay chiến đấu tối tân cũng không thể phát huy hiệu quả nếu thiếu tên lửa không đối không và đạn tấn công mặt đất.

Vì vậy, năng lực công nghiệp thực chất là một phần của sức mạnh quân sự. Nền kinh tế nào có khả năng huy động nhanh nguồn lực, mở rộng sản xuất và bổ sung tổn thất sẽ có lợi thế lớn trong chiến tranh kéo dài.

Đây cũng là lý do Mỹ ngày càng quan tâm tới khái niệm “răn đe bằng năng lực sản xuất”. Một đối thủ không chỉ đánh giá Washington sở hữu bao nhiêu tàu sân bay, bao nhiêu máy bay F-35 hay bao nhiêu tên lửa trong thời điểm hiện tại, mà còn xem xét Mỹ có thể duy trì chiến tranh trong bao lâu.

Nếu một đối thủ tin rằng kho đạn của Mỹ sẽ giảm nhanh sau vài tháng, hiệu quả răn đe có thể suy yếu. Ngược lại, nếu Washington chứng minh được khả năng sản xuất và bổ sung vũ khí với tốc độ lớn, điều đó có thể làm tăng mức độ răn đe.

Xây dựng mạng lưới công nghiệp quốc phòng với đồng minh

Tình trạng này cũng đặt ra yêu cầu mới đối với hệ thống đồng minh của Mỹ. Trong chiến tranh tương lai, Washington khó có thể tự mình đảm nhận toàn bộ nhu cầu sản xuất vũ khí. Vì vậy, Mỹ đang thúc đẩy hợp tác với Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và các nước châu Âu để mở rộng chuỗi cung ứng quốc phòng, chia sẻ sản xuất và tăng dự trữ chung.

Đây không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là một phần trong chiến lược xây dựng mạng lưới công nghiệp quốc phòng liên kết nhằm nâng cao khả năng chống chịu trước một cuộc xung đột dài hạn.

Mỹ chưa “cạn kiệt” vũ khí công nghệ cao

Tuy vậy, nói rằng Mỹ đã “cạn kiệt” vũ khí công nghệ cao là cách diễn đạt cần được hiểu trong nghĩa tương đối. Mỹ vẫn là quốc gia có ngân sách quốc phòng thuộc nhóm cao nhất thế giới, sở hữu hệ thống nghiên cứu - phát triển quân sự mạnh, các tập đoàn quốc phòng quy mô lớn và mạng lưới đồng minh rộng.

Nếu có đủ thời gian, ngân sách và quyết tâm chính trị, Washington có khả năng mở rộng đáng kể năng lực sản xuất. Vấn đề nằm ở chỗ chiến tranh không phải lúc nào cũng cho phép một quốc gia có đủ thời gian để chuẩn bị.

Yếu tố mà Mỹ khó mua được ngay lập tức chính là thời gian. Một nhà máy mới cần nhiều năm để xây dựng. Lao động kỹ thuật cần thời gian đào tạo. Một số dây chuyền tên lửa phải được tái thiết sau hàng chục năm thu hẹp. Các nhà cung cấp nguyên liệu và linh kiện phải ký hợp đồng dài hạn mới dám đầu tư mở rộng sản xuất. Vì vậy, khoảng cách từ quyết định chính trị đến sản phẩm hoàn chỉnh có thể kéo dài nhiều năm.

Đây là nguyên nhân khiến Washington phải đồng thời thực hiện hai nhiệm vụ: vừa tiếp tục phát triển các loại vũ khí thế hệ mới, vừa tăng sản xuất những loại vũ khí đang có.

Nếu chỉ tập trung vào công nghệ tương lai mà không bảo đảm lượng đạn dự trữ hiện tại, Mỹ có thể rơi vào tình trạng “mạnh trên giấy nhưng thiếu chiều sâu”. Ngược lại, nếu chỉ sản xuất số lượng lớn vũ khí hiện có mà chậm đổi mới, Washington có nguy cơ mất ưu thế công nghệ.

Bài toán giữa chất lượng và số lượng vì thế trở thành một trong những vấn đề chiến lược quan trọng của nền công nghiệp quốc phòng Mỹ.

Chiều sâu công nghiệp và sức mạnh quân sự

Nhìn rộng hơn, những khó khăn về kho dự trữ của Mỹ phản ánh sự thay đổi của chiến tranh hiện đại. Các cuộc chiến trong thế kỷ XXI không chỉ là cuộc đọ sức giữa những loại vũ khí tối tân, mà còn là cuộc cạnh tranh về năng lực sản xuất, nguồn nguyên liệu, nhân lực kỹ thuật, chuỗi cung ứng và khả năng duy trì hậu cần.

Công nghệ cao vẫn rất quan trọng, nhưng nếu không được bảo đảm bằng nền tảng công nghiệp đủ mạnh thì ưu thế công nghệ có thể bị bào mòn theo thời gian.

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, câu chuyện “vũ khí công nghệ cao của Mỹ dần cạn kiệt” vì vậy không nên chỉ được nhìn như một vấn đề kỹ thuật hay hậu cần. Đây thực chất là lời cảnh báo về giới hạn của một mô hình quân sự phụ thuộc quá nhiều vào vũ khí đắt tiền và sản xuất với số lượng hạn chế.

Washington đang phải điều chỉnh để thích ứng với một môi trường an ninh mới, trong đó chiến tranh có thể kéo dài, diễn ra trên nhiều chiến trường và yêu cầu mức tiêu hao vũ khí lớn hơn nhiều so với các tính toán thời bình.

Cuộc chạy đua mới về năng lực sản xuất

Từ thực tế này có thể thấy, cuộc chạy đua quân sự trong thời gian tới không chỉ là cuộc chạy đua xem ai phát triển được tên lửa nhanh hơn, UAV thông minh hơn hay hệ thống trí tuệ nhân tạo hiện đại hơn. Đó còn là cuộc chạy đua về nhà máy, dây chuyền, kho dự trữ và khả năng sản xuất hàng loạt.

Một cường quốc có thể giành ưu thế trong những ngày đầu nhờ công nghệ, nhưng để duy trì ưu thế trong nhiều tháng hoặc nhiều năm lại cần một nền công nghiệp đủ chiều sâu.

Vì thế, câu hỏi lớn đối với sức mạnh quân sự Mỹ trong giai đoạn mới không chỉ là nước này có còn sở hữu những loại vũ khí tiên tiến nhất thế giới hay không. Điều quan trọng hơn là Mỹ có thể sản xuất chúng nhanh đến mức nào, duy trì kho dự trữ trong bao lâu và liệu năng lực công nghiệp có theo kịp tốc độ tiêu hao của một cuộc chiến tranh cường độ cao hay không.

Trong một cuộc đối đầu kéo dài giữa các cường quốc, người chiến thắng có thể không phải là bên sở hữu vũ khí hiện đại nhất vào ngày đầu tiên, mà là bên còn đủ vũ khí để tiếp tục chiến đấu khi cuộc chiến đã bước sang tháng thứ sáu, năm thứ nhất hoặc xa hơn. Đó chính là thách thức chiến lược đang đặt ra ngày càng rõ đối với Mỹ và cũng là một trong những bài học lớn nhất của chiến tranh hiện đại.