Góc khuất tiêu cực, tham nhũng trong các hợp đồng mua sắm vũ khí của Ukraina

Trong điều kiện chiến sự kéo dài, ngân sách quốc phòng tăng mạnh, nhu cầu mua sắm vũ khí diễn ra khẩn cấp với quy mô lớn, hệ thống mua sắm quốc phòng của Kiev vừa phải đáp ứng yêu cầu nhanh chóng của chiến trường, vừa đứng trước sức ép ngày càng lớn về tính minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm giải trình.

Thực tế cho thấy, bên cạnh những nỗ lực cải cách, Ukraina vẫn đang phải đối mặt với những vụ việc và dấu hiệu tiêu cực đáng chú ý trong lĩnh vực mua sắm quốc phòng. Các vấn đề được chính cơ quan kiểm toán, chống tham nhũng và an ninh của Ukraina công bố trong năm 2026 cho thấy đây không chỉ là câu chuyện về thất thoát tiền ngân sách, mà còn liên quan trực tiếp tới hiệu quả chiến đấu, lòng tin xã hội và uy tín của Kiev đối với các đối tác quốc tế.

Mua sắm quốc phòng trong sức ép của chiến tranh

Chiến tranh tạo ra những điều kiện rất khác so với hoạt động mua sắm công thông thường. Khi nhu cầu về đạn dược, máy bay không người lái, phương tiện tác chiến điện tử, tên lửa, xe thiết giáp và các loại trang bị khác tăng lên từng ngày, cơ quan quốc phòng buộc phải rút ngắn nhiều quy trình, ký kết hợp đồng nhanh hơn và trong không ít trường hợp phải hạn chế công khai thông tin vì yêu cầu bảo mật quân sự.

Đây là điều có thể hiểu được xét từ yêu cầu của chiến trường. Nhưng chính sự kết hợp giữa nguồn ngân sách rất lớn, yêu cầu mua sắm cấp bách và mức độ bảo mật cao cũng tạo ra môi trường dễ phát sinh tiêu cực nếu hệ thống giám sát không đủ mạnh.

Tháng 8-2026, Viện Nghiên cứu Chiến lược quốc gia Ukraina chỉ ra một loạt yếu tố có thể làm phát sinh nguy cơ tham nhũng trong mua sắm hậu cần quốc phòng thời chiến, trong đó có tình trạng thiếu minh bạch, quyền quyết định quá lớn, nguy cơ xung đột lợi ích, một số quy trình lập kế hoạch và mua sắm chưa rõ ràng, quy định về hồ sơ chưa đầy đủ và cơ chế kiểm soát thực hiện hợp đồng còn yếu.

Như vậy, vấn đề đáng chú ý không đơn thuần nằm ở hành vi của một vài cá nhân. Điều đáng quan tâm hơn là những khoảng trống thể chế có thể tạo điều kiện cho hành vi trục lợi xuất hiện trong một lĩnh vực vốn cần mức độ liêm chính đặc biệt cao.

Những con số đáng suy ngẫm

Một trong những thông tin đáng chú ý nhất được công bố cuối tháng 8-2026 đến từ Cơ quan Kiểm toán Ukraina. Theo cơ quan này, cuộc kiểm toán việc mua sắm và phát triển vũ khí, trang bị quân sự, chủ yếu trong năm 2025 và một số hợp đồng liên quan từ năm 2024, đã phát hiện các trường hợp không phù hợp với yêu cầu pháp luật với tổng giá trị gần 350 tỷ hryvnia. Đối tượng kiểm toán bao gồm Bộ Quốc phòng, Bộ Tổng tham mưu các lực lượng vũ trang, Cơ quan Biên phòng và Cơ quan Mua sắm quốc phòng Ukraina.

Cần nhấn mạnh rằng con số gần 350 tỷ hryvnia nói trên là giá trị các vấn đề được kiểm toán xác định là không tuân thủ yêu cầu pháp luật, không đồng nghĩa với việc toàn bộ số tiền này bị tham ô hay thất thoát. Việc phân biệt hai khái niệm là cần thiết để bảo đảm đánh giá khách quan.

Tuy nhiên, quy mô của những vấn đề được phát hiện vẫn đặt ra câu hỏi lớn về hiệu quả quản lý một nguồn lực đặc biệt quan trọng đối với Ukraina.

Trong chiến tranh, một hợp đồng quốc phòng thực hiện không đúng thời hạn có thể đồng nghĩa với việc đơn vị ngoài tiền tuyến thiếu trang bị. Một lô hàng không đạt tiêu chuẩn có thể ảnh hưởng trực tiếp tới sinh mạng người lính. Một khoản tiền bị nâng giá hoặc sử dụng không hiệu quả không đơn giản là thất thoát tài chính mà có thể làm giảm năng lực quốc phòng của quốc gia.

Bởi vậy, chống tiêu cực trong mua sắm vũ khí, xét đến cùng, cũng chính là một bộ phận của nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia.

Từ máy bay không người lái đến trang bị quân sự

Các vụ án được cơ quan chức năng Ukraina công bố thời gian gần đây phần nào cho thấy tính chất phức tạp của vấn đề.

Ngày 13-8-2026, Cục Chống tham nhũng quốc gia Ukraina (NABU) cho biết đã phát hiện thêm tình tiết trong vụ án liên quan hoạt động mua máy bay không người lái cho lực lượng quốc phòng từ năm 2023.

Theo NABU và Văn phòng Công tố chuyên trách chống tham nhũng (SAPO), mức thiệt hại mà cơ quan điều tra xác định trong vụ việc đã tăng từ 90 triệu lên 254 triệu hryvnia. Vụ việc liên quan đến mua các loại UAV DJI Mavic 3 và Autel Evo Max 4T. Đây vẫn là vụ án đang được xử lý theo thủ tục pháp luật; các cáo buộc phải được tòa án xem xét trước khi có thể kết luận trách nhiệm hình sự cuối cùng.

Một vụ việc khác liên quan tới mua UAV và phương tiện tác chiến điện tử cũng được NABU và SAPO hoàn tất điều tra vào tháng 4-2026. Theo cơ quan điều tra, một nhóm có tổ chức bị cáo buộc đã chiếm dụng ngân sách do chính quyền địa phương dành cho nhu cầu của lực lượng quốc phòng trong năm 2025. Danh sách nghi phạm gồm nhiều cá nhân thuộc các cơ quan và doanh nghiệp khác nhau.

Tháng 7-2026, NABU tiếp tục thông báo hoàn tất điều tra vụ bị cáo buộc chiếm đoạt hơn 102 triệu hryvnia trong hoạt động mua hệ thống bảo vệ phản ứng cho xe tăng và xe bọc thép.

Đáng chú ý hơn, cuối tháng 8-2026, Cơ quan An ninh Ukraina (SSU) thông báo phát hiện một vụ việc liên quan mua 580 máy bay không người lái FPV, với tổng giá trị hơn 12 triệu hryvnia. Theo kết quả điều tra được SSU công bố, các hợp đồng cung cấp thiết bị bị cho là hợp đồng giả.

Những vụ việc trên cho thấy UAV - một loại vũ khí có vai trò ngày càng lớn trên chiến trường Ukraina - cũng trở thành lĩnh vực cần được giám sát đặc biệt về mua sắm.

Ảnh minh họa

Bảo mật quân sự không thể đồng nghĩa với thiếu giám sát

Mua sắm quốc phòng luôn có tính đặc thù. Không quốc gia nào có thể công khai toàn bộ số lượng, chủng loại, giá thành, thời gian giao nhận và địa điểm bố trí vũ khí trong thời chiến. Những thông tin như vậy có thể trực tiếp phục vụ hoạt động tình báo của đối phương.

Song, bảo mật quốc phòng và minh bạch tài chính là hai vấn đề không hoàn toàn đối lập. Một quốc gia vẫn có thể bảo vệ bí mật quân sự nhưng đồng thời xây dựng cơ chế kiểm toán, giám sát nội bộ, kiểm soát xung đột lợi ích và truy cứu trách nhiệm đối với những người vi phạm.

Chính Cơ quan Phòng chống tham nhũng quốc gia Ukraina (NACP) thừa nhận mua sắm quốc phòng tiếp tục là một lĩnh vực ưu tiên trong chính sách chống tham nhũng. Cơ quan này nhấn mạnh rằng minh bạch, trách nhiệm giải trình và liêm chính trong mua sắm quốc phòng không chỉ liên quan đến sử dụng nguồn lực nhà nước mà còn ảnh hưởng tới năng lực phòng thủ, lòng tin của người dân và niềm tin của các đối tác quốc tế.

Đây là nhận định đáng chú ý. Trong chiến tranh, càng khó khăn càng cần kỷ luật tài chính. Càng phải bảo mật càng phải có những cơ chế kiểm soát nội bộ chặt chẽ. Càng nhận được nhiều nguồn lực cho quốc phòng càng phải chứng minh được rằng nguồn lực ấy được sử dụng đúng mục đích.

Nếu lấy lý do chiến tranh để buông lỏng kiểm soát, chính những nguồn lực phục vụ chiến tranh có nguy cơ trở thành đối tượng bị lợi dụng.

Tiêu cực làm suy giảm lòng tin

Hậu quả của tiêu cực trong mua sắm quốc phòng không dừng lại ở thiệt hại ngân sách.

Trước hết, nó tác động tới lòng tin của người dân Ukraina. Trong điều kiện chiến tranh, hàng triệu người dân phải chịu những khó khăn về kinh tế và đời sống; nhiều gia đình có người thân trực tiếp chiến đấu ngoài mặt trận. Bởi vậy, mọi đồng ngân sách dành cho quốc phòng đều mang ý nghĩa đặc biệt.

Nếu xuất hiện những cá nhân lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh để trục lợi từ các hợp đồng phục vụ quân đội, phản ứng xã hội tất yếu sẽ rất mạnh.

Thứ hai, vấn đề này ảnh hưởng đến niềm tin của các nước viện trợ. Ukraina vẫn cần một lượng rất lớn vũ khí, đạn dược và hỗ trợ tài chính từ bên ngoài. Việc Anh ngày 8-9-2026 cam kết thêm 100 triệu bảng nhằm củng cố năng lực phòng không của Ukraina cho mùa đông là một ví dụ cho thấy Kiev tiếp tục phụ thuộc đáng kể vào sự hỗ trợ của các đối tác.

Các quốc gia viện trợ vì thế có quyền yêu cầu nguồn lực được quản lý minh bạch, hiệu quả và có khả năng kiểm chứng.

Thứ ba, vấn đề tham nhũng còn tác động tới tiến trình hội nhập châu Âu của Ukraina. Cải cách pháp quyền, quản trị nhà nước và chống tham nhũng từ lâu đã là những nội dung quan trọng trong quan hệ giữa Kiev và Liên minh châu Âu.

Do đó, chống tiêu cực trong lĩnh vực quốc phòng không chỉ là yêu cầu nội bộ mà ngày càng trở thành một thước đo về năng lực quản trị quốc gia.

Không thể phủ nhận những nỗ lực tự chỉnh đốn

Đánh giá khách quan cũng cần thấy rằng việc hàng loạt vụ việc được phát hiện và công bố đồng thời phản ánh hoạt động của các thiết chế kiểm toán, chống tham nhũng và thực thi pháp luật Ukraina.

NABU cho biết trong nửa đầu năm 2026, hoạt động của NABU và SAPO tạo ra hiệu quả kinh tế khoảng 2,06 tỷ hryvnia. Đáng chú ý, cơ quan này cho rằng hoạt động chống tham nhũng đã giúp tiết kiệm khoảng 726 triệu hryvnia trong mua sắm UAV cho lực lượng quốc phòng.

Bộ Quốc phòng Ukraina cũng đang tổ chức lại hệ thống mua sắm. Theo Bộ này, từ ngày 1-1-2026, các cơ cấu mua sắm được hợp nhất để hình thành một đầu mối chịu trách nhiệm thống nhất hơn đối với việc cung ứng cho quân đội.

Những biện pháp ấy cho thấy Kiev nhận thức được rằng không thể xây dựng một nền quốc phòng hiệu quả nếu hệ thống mua sắm còn tồn tại những lỗ hổng lớn.

Tuy nhiên, cải cách cơ cấu mới chỉ là điều kiện cần. Điều quan trọng hơn là xây dựng cơ chế giám sát có khả năng hoạt động thực chất; tăng cạnh tranh trong những hợp đồng có thể công khai; chuẩn hóa phương pháp xác định giá; kiểm soát nhà thầu và chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng; nâng cao trách nhiệm cá nhân của người ký hợp đồng; tăng kiểm toán sau mua sắm và bảo đảm tính độc lập của các cơ quan chống tham nhũng.

Không để những “khoảng tối” trong mua sắm quốc phòng

Thực tiễn Ukraina một lần nữa cho thấy một bài học không mới nhưng luôn có giá trị: ngân sách quốc phòng càng lớn, cơ chế kiểm soát càng phải chặt chẽ.

Chiến tranh có thể đòi hỏi quy trình mua sắm nhanh hơn, nhưng không thể trở thành lý do để bỏ qua trách nhiệm giải trình. Bí mật quân sự cần được bảo vệ, nhưng bí mật quân sự cũng không thể trở thành “tấm màn” che khuất những hành vi nâng giá, thông đồng, ký hợp đồng không bảo đảm điều kiện hoặc chiếm dụng ngân sách.

Cần phải phân định rõ hai vấn đề. Những vụ án đang được điều tra không cho phép quy kết toàn bộ hệ thống quốc phòng Ukraina là tham nhũng. Nhưng ngược lại, việc đất nước đang có chiến tranh cũng không thể được sử dụng để xem nhẹ những sai phạm đã được cơ quan kiểm toán và chống tham nhũng phát hiện.

Đáng chú ý, chính Chương trình chống tham nhũng của Ukraina xác định tình trạng bí mật quá mức và mức cạnh tranh thấp trong mua sắm quốc phòng có thể góp phần tạo điều kiện cho lạm dụng và chi tiêu ngân sách không hợp lý. Ukraina vì thế đang triển khai các biện pháp nhằm đưa mức độ bí mật trong mua sắm quốc phòng về phạm vi hợp lý hơn, tăng công khai kết quả mua sắm và hướng tới một hệ thống định giá minh bạch hơn.

Đó là hướng đi cần thiết. Cuộc đấu tranh chống tiêu cực trong mua sắm quốc phòng của Ukraina vì thế sẽ còn lâu dài và phức tạp. Nó diễn ra trong một hoàn cảnh đặc biệt: một mặt, Kiev phải chạy đua để có đủ vũ khí cho chiến trường; mặt khác, phải chứng minh với người dân và cộng đồng quốc tế rằng những nguồn lực khổng lồ dành cho quốc phòng được quản lý đúng đắn.

Trong bất kỳ cuộc chiến tranh nào, vũ khí là nguồn lực đặc biệt. Nhưng phía sau mỗi khẩu pháo, mỗi máy bay không người lái hay mỗi hệ thống phòng không còn là tiền thuế của người dân, nguồn lực của quốc gia và sự hỗ trợ của các đối tác.

Bởi vậy, chống tham nhũng, thất thoát và lợi ích nhóm trong mua sắm vũ khí không phải công việc nằm ngoài chiến trường. Đó cũng là một mặt trận.

Đối với Ukraina, bịt kín những khoảng trống trong mua sắm quốc phòng, xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm trên cơ sở pháp luật, đồng thời tiếp tục cải cách hệ thống theo hướng minh bạch, chuyên nghiệp và có trách nhiệm giải trình sẽ là điều kiện quan trọng để bảo vệ nguồn lực quốc gia.

Một quân đội muốn mạnh không chỉ cần nhiều vũ khí. Một nền quốc phòng bền vững còn cần một hệ thống quản trị đủ trong sạch để bảo đảm rằng mỗi đồng ngân sách dành cho quốc phòng được sử dụng đúng mục đích, mỗi hợp đồng phục vụ đúng nhu cầu của người lính và không một cá nhân nào được phép biến hoàn cảnh chiến tranh thành cơ hội trục lợi.

Đó không chỉ là yêu cầu về chống tham nhũng. Đó còn là yêu cầu về lòng tin, kỷ cương và sức mạnh của một quốc gia trong thời chiến.