Canada tung đòn đánh thuế vào hàng hóa nhập khẩu từ Mỹ

Động thái này không chỉ thể hiện quyết tâm bảo vệ lợi ích kinh tế quốc gia của Canada mà còn cho thấy những rạn nứt ngày càng rõ trong quan hệ thương mại giữa hai quốc gia láng giềng vốn có mức độ liên kết kinh tế sâu rộng hàng đầu thế giới. Diễn biến mới cũng đặt ra những câu hỏi lớn về tương lai của trật tự thương mại Bắc Mỹ và xu hướng gia tăng chủ nghĩa bảo hộ trong nền kinh tế toàn cầu.

Đòn đáp trả mạnh mẽ từ Ottawa

Ngày 8-9-2026 đánh dấu một bước leo thang mới trong căng thẳng thương mại Canada - Mỹ. Chính phủ Canada chính thức đưa vào thực hiện các biện pháp thuế quan bổ sung đối với hàng hóa có xuất xứ từ Mỹ.

Theo thông tin do Chính phủ Canada công bố, các biện pháp mới bao phủ khoảng 27,6 tỷ CAD hàng hóa nhập khẩu từ Mỹ. Mức thuế được áp dụng ở ba ngưỡng 15%, 25% và 50%, tùy từng nhóm sản phẩm. Những lĩnh vực chịu tác động đáng chú ý gồm thép, nhôm, sản phẩm sữa, thiết bị gia dụng, máy móc nông nghiệp, bột giấy và giấy, nhựa và hàng điện tử. Đối với một số sản phẩm thép và nhôm, mức thuế đối ứng được nâng từ 25% lên 50%.

Đây không phải một quyết định thuế quan đơn lẻ. Ottawa xác định biện pháp này là sự đáp trả đối với chính sách thương mại của Washington, sau khi Mỹ áp thuế 50% lên 27,6 tỷ CAD hàng hóa Canada từ ngày 22-8-2026. Canada tuyên bố sẽ đáp trả theo nguyên tắc tương xứng về giá trị, đồng thời điều chỉnh mức thuế đối với từng nhóm hàng nhằm phản ánh các mức thuế mà phía Mỹ áp dụng.

Danh sách chịu thuế khá rộng, từ nguyên liệu công nghiệp đến hàng tiêu dùng. Ngoài thép, nhôm và sản phẩm kim loại, các mặt hàng như sữa, pho-mát, mật ong, mỹ phẩm, thiết bị điện, đồ gia dụng và một số loại máy móc cũng nằm trong phạm vi áp dụng.

Thông điệp của Ottawa khá rõ ràng: Canada không muốn khơi mào một cuộc chiến thương mại, nhưng cũng không chấp nhận đứng ngoài khi lợi ích của doanh nghiệp và người lao động trong nước bị ảnh hưởng bởi các biện pháp thuế quan từ đối tác thương mại lớn nhất.

Khi hai nước láng giềng bước vào vòng xoáy thuế quan

Mỹ và Canada từ lâu không chỉ là hai nước láng giềng về địa lý mà còn có hệ thống sản xuất và chuỗi cung ứng gắn kết chặt chẽ. Hàng hóa, nguyên liệu và linh kiện có thể nhiều lần đi qua biên giới hai nước trước khi trở thành sản phẩm cuối cùng.

Chính vì vậy, việc hai bên liên tiếp dựng lên các hàng rào thuế quan có thể tạo ra tác động vượt xa giá trị thương mại trực tiếp của những mặt hàng chịu thuế.

Theo Reuters, gần 68% tổng kim ngạch xuất khẩu của Canada trong năm nay hướng tới thị trường Mỹ và khoảng 80% số hàng hóa đó trước đây được hưởng chế độ miễn thuế nhờ các quy định của Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA/CUSMA). Điều này cho thấy mức độ phụ thuộc lớn của nền kinh tế Canada vào thị trường láng giềng phía nam.

Nhưng sự phụ thuộc không hoàn toàn chỉ diễn ra theo một chiều. Mỹ cũng cần nhiều nguồn cung chiến lược từ Canada, từ năng lượng, nguyên liệu và khoáng sản đến các sản phẩm phục vụ nông nghiệp và công nghiệp.

Bởi vậy, cuộc đối đầu thuế quan hiện nay có một đặc điểm đáng chú ý: hai nền kinh tế đang áp đặt chi phí lên chính một hệ thống sản xuất vốn được xây dựng dựa trên mức độ hội nhập rất cao.

Một mức thuế đánh vào nguyên liệu nhập khẩu không chỉ gây khó khăn cho nhà xuất khẩu nước ngoài. Nó còn có thể làm tăng chi phí của doanh nghiệp trong nước sử dụng chính nguyên liệu ấy, sau đó chuyển một phần chi phí sang người tiêu dùng.

Đó là nghịch lý quen thuộc của các cuộc chiến thương mại: bên áp thuế muốn gây sức ép lên đối phương, nhưng một phần tổn thất cuối cùng có thể quay trở lại nền kinh tế của chính mình.

Canada muốn tạo sức ép nhưng vẫn để ngỏ cánh cửa đàm phán

Phản ứng của Canada cho thấy Ottawa đang theo đuổi một chiến thuật hai mặt.

Một mặt, Chính phủ của Thủ tướng Mark Carney muốn chứng minh Canada có đủ quyết tâm đáp trả khi lợi ích kinh tế quốc gia bị đe dọa. Việc lựa chọn những nhóm hàng cụ thể và áp dụng các mức thuế khác nhau cho thấy biện pháp này được thiết kế nhằm tạo sức ép kinh tế tương đối có mục tiêu.

Mặt khác, Ottawa vẫn tránh đóng hoàn toàn cánh cửa đối thoại.

Thủ tướng Mark Carney khẳng định Canada sẵn sàng đạt một thỏa thuận thương mại nếu thỏa thuận đó mang lại lợi ích cho cả hai bên. Tuy nhiên, vào thời điểm các biện pháp thuế mới có hiệu lực, Reuters cho biết các cuộc đàm phán chính thức giữa hai nước đã đình trệ.

Đây là điểm đáng chú ý. Thuế quan trong trường hợp này không chỉ là công cụ kinh tế mà còn trở thành phương tiện tạo sức ép trên bàn đàm phán.

Canada phải giải một bài toán không dễ dàng: làm thế nào thể hiện quyết tâm bảo vệ lợi ích quốc gia mà không đẩy quan hệ với Mỹ vào vòng xoáy trả đũa không kiểm soát. Bởi nếu Washington tiếp tục tăng thuế và Ottawa tiếp tục đáp trả, chi phí kinh tế đối với cả hai nước sẽ ngày càng lớn.

Canada đáp trả quyết liệt đòn thuế quan của Mỹ

Phép thử đối với USMCA

Một trong những hệ quả đáng quan tâm nhất của căng thẳng hiện nay là tương lai của USMCA, khuôn khổ thương mại nối ba nền kinh tế Mỹ, Canada và Mexico.

Hiệp định này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì chuỗi cung ứng xuyên biên giới và tạo ra một không gian sản xuất có mức độ hội nhập cao tại Bắc Mỹ.

Nếu căng thẳng thuế quan tiếp tục kéo dài, điều bị tổn thương không chỉ là một vài ngành xuất khẩu mà còn là lòng tin của doanh nghiệp vào tính ổn định của luật chơi.

Doanh nghiệp chỉ đầu tư dài hạn khi có thể dự báo tương đối rõ chi phí, thị trường và chính sách. Khi thuế quan có thể thay đổi nhanh chóng theo diễn biến chính trị, các kế hoạch đầu tư nhà máy, chuỗi cung ứng và logistics đều phải tính thêm một mức “phí rủi ro”.

Đáng chú ý, căng thẳng diễn ra trong bối cảnh tương lai của USMCA đang trở thành vấn đề được giới kinh doanh đặc biệt quan tâm. Reuters nhận định sự leo thang hiện nay làm gia tăng bất ổn xung quanh khuôn khổ thương mại ba bên.

Vì thế, cuộc tranh chấp Canada - Mỹ đã vượt khỏi câu chuyện về thuế suất. Đây còn là phép thử đối với khả năng duy trì một khu vực thương mại ổn định trong bối cảnh chính sách kinh tế ngày càng gắn với mục tiêu bảo vệ sản xuất và lợi ích quốc gia.

Cái giá của cuộc chiến thương mại

Canada có lý do để đáp trả, nhưng Ottawa cũng hiểu rõ rằng một cuộc chiến thương mại kéo dài với Mỹ sẽ không phải lựa chọn ít tốn kém.

Mỹ là thị trường xuất khẩu quan trọng nhất của Canada. Quy mô kinh tế Mỹ cũng lớn hơn đáng kể so với Canada. Điều đó tạo ra sự bất cân xứng về khả năng chịu đựng nếu xung đột thương mại kéo dài.

Người tiêu dùng Canada có thể phải trả giá cao hơn đối với một số hàng hóa nhập khẩu từ Mỹ. Các doanh nghiệp phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện và thiết bị của Mỹ cũng đứng trước nguy cơ tăng chi phí.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp Mỹ xuất khẩu sang Canada sẽ đối diện nguy cơ giảm khả năng cạnh tranh khi sản phẩm của họ phải chịu mức thuế bổ sung từ 15% đến 50%.

Theo AP, các biện pháp mới tác động tới hàng trăm sản phẩm của Mỹ. Một số nhà phân tích cho rằng tác động đối với tăng trưởng tổng thể của Mỹ có thể không quá lớn, nhưng một số doanh nghiệp và ngành cụ thể có khả năng chịu ảnh hưởng đáng kể.

Như vậy, không bên nào thực sự “miễn nhiễm” trước cuộc chiến thuế quan.

Chủ nghĩa bảo hộ đang trở lại mạnh mẽ

Diễn biến Canada - Mỹ cũng phản ánh một thay đổi sâu hơn trong kinh tế thế giới.

Trong nhiều thập niên, toàn cầu hóa thúc đẩy việc giảm thuế, mở cửa thị trường và xây dựng các chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Nhưng những năm gần đây, cán cân đang dịch chuyển.

An ninh kinh tế, bảo vệ ngành công nghiệp chiến lược, việc làm trong nước, khả năng tự chủ về công nghệ và chuỗi cung ứng ngày càng được đặt ngang hàng, thậm chí cao hơn mục tiêu tự do hóa thương mại.

Thuế quan vì thế đang trở lại như một công cụ chính sách quan trọng.

Điều đáng lưu ý là xu hướng này không chỉ xuất hiện giữa các đối thủ chiến lược. Tranh chấp Canada - Mỹ cho thấy ngay cả những đồng minh lâu năm và các nền kinh tế có mức độ hội nhập sâu sắc cũng có thể xảy ra xung đột lợi ích.

Nếu xu hướng này tiếp tục lan rộng, thương mại toàn cầu có nguy cơ trở nên phân mảnh hơn. Doanh nghiệp sẽ phải bố trí lại chuỗi cung ứng, đa dạng hóa thị trường và chấp nhận chi phí cao hơn để giảm thiểu rủi ro địa chính trị.

Tác động vượt ra ngoài Bắc Mỹ

Cuộc đối đầu thương mại giữa Mỹ và Canada không chỉ là vấn đề của hai quốc gia.

Khi hai nền kinh tế lớn tại Bắc Mỹ áp thuế lẫn nhau, dòng chảy hàng hóa có thể chuyển hướng sang các thị trường khác. Những nhà xuất khẩu Mỹ bị hạn chế tại Canada có thể tìm kiếm thị trường thay thế; tương tự, doanh nghiệp Canada cũng sẽ tăng tốc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.

Điều đó vừa tạo ra cạnh tranh mới, vừa mở ra cơ hội cho các quốc gia khác.

Các nền kinh tế châu Á, trong đó có Việt Nam, cần đặc biệt theo dõi quá trình tái cấu trúc này. Một số mặt hàng Việt Nam có thể có thêm cơ hội tiếp cận thị trường Canada hoặc Mỹ khi hàng hóa của đối thủ bị đánh thuế cao.

Nhưng cơ hội luôn đi kèm rủi ro.

Khi các nước tăng cường sử dụng thuế quan và các biện pháp phòng vệ thương mại, nguy cơ hàng hóa chuyển hướng sang thị trường thứ ba cũng tăng lên. Điều đó có thể dẫn đến cạnh tranh gay gắt hơn và khiến các cơ quan quản lý thương mại tăng cường điều tra xuất xứ, chống bán phá giá và chống lẩn tránh thuế.

Đối với Việt Nam, bài học quan trọng là tiếp tục đa dạng hóa thị trường, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, minh bạch nguồn gốc xuất xứ và tăng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.

Không có người chiến thắng thực sự trong cuộc chiến thuế quan

Việc Canada áp thuế lên hàng hóa Mỹ ngày 8-9 là lời khẳng định rằng Ottawa sẵn sàng bảo vệ lợi ích của mình bằng những biện pháp tương xứng.

Tuy nhiên, sức mạnh của thuế quan cũng chính là giới hạn của nó.

Thuế có thể tạo sức ép. Thuế có thể bảo vệ một số ngành trong ngắn hạn. Thuế cũng có thể được sử dụng như một con bài trên bàn thương lượng. Nhưng thuế quan khó có thể thay thế hoàn toàn đối thoại và một hệ thống luật lệ thương mại ổn định.

Đối với Canada và Mỹ, lợi ích kinh tế hai nước đã gắn kết quá sâu để một bên có thể gây tổn thất cho bên kia mà không phải chịu những tác động ngược trở lại.

Nếu các biện pháp trả đũa tiếp tục được nối tiếp bằng những vòng thuế quan mới, doanh nghiệp sẽ chịu chi phí cao hơn, người tiêu dùng phải trả giá nhiều hơn và niềm tin đầu tư sẽ suy giảm.

Bởi vậy, điều cần thiết cuối cùng vẫn là đưa bất đồng trở lại bàn đàm phán.

Đưa bất đồng trở lại bàn đàm phán

Căng thẳng Canada - Mỹ một lần nữa cho thấy trong một thế giới đầy biến động, bảo vệ lợi ích quốc gia là yêu cầu chính đáng của mỗi nước, nhưng lợi ích bền vững khó có thể được xây dựng trên một vòng xoáy trả đũa không có điểm dừng.

Đòn thuế quan của Canada có thể tạo ra sức ép đáng kể đối với một số ngành hàng Mỹ. Song, câu hỏi quan trọng hơn không phải là bên nào có thể đánh thuế mạnh hơn, mà là hai quốc gia sẽ tìm được một điểm cân bằng mới cho quan hệ kinh tế song phương như thế nào.

Trong một nền kinh tế toàn cầu phụ thuộc lẫn nhau, đối thoại, luật lệ và hợp tác vẫn là con đường ít tốn kém hơn đối đầu. Và đó cũng chính là bài học lớn nhất từ cuộc tranh chấp thương mại đang nóng lên giữa hai nước láng giềng Bắc Mỹ.