40 năm chuyển mình của xuất nhập khẩu Việt Nam

Nếu những năm đầu Đổi mới, nhập siêu phản ánh một nền kinh tế đang trong quá trình tích lũy nguồn lực, mở rộng sản xuất và đầu tư, thì việc duy trì xuất siêu liên tục trong 10 năm gần đây cho thấy năng lực xuất khẩu của Việt Nam đã có bước chuyển biến quan trọng, cả về quy mô, cơ cấu hàng hóa và khả năng tham gia vào các chuỗi sản xuất, cung ứng toàn cầu.

Từ năm 2012, cán cân thương mại bắt đầu chuyển sang trạng thái cân bằng và xuất siêu ở một số năm. Bước ngoặt thực sự diễn ra từ năm 2016, khi Việt Nam bắt đầu duy trì xuất siêu liên tục.

Theo thống kê của Bộ Công Thương, mức xuất siêu lần lượt đạt khoảng 1,77 tỷ USD năm 2016, 2,11 tỷ USD năm 2017, 6,83 tỷ USD năm 2018, 10,87 tỷ USD năm 2019 và gần 20 tỷ USD năm 2020.

Giai đoạn sau đó cho thấy cán cân thương mại tiếp tục duy trì thặng dư, mặc dù mức độ biến động giữa các năm khá lớn. Theo số liệu thống kê chính thức, năm 2023 xuất siêu khoảng 28,1 tỷ USD, năm 2024 khoảng 24,94 tỷ USD và năm 2025 đạt 20,03 tỷ USD. Như vậy, năm 2025 đánh dấu năm thứ 10 liên tiếp Việt Nam xuất siêu kể từ năm 2016.

Xuất siêu liên tục góp phần tạo nguồn ngoại tệ, hỗ trợ cân đối vĩ mô và củng cố vị thế của Việt Nam trong thương mại quốc tế. Tuy nhiên, xuất siêu cũng cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với chất lượng tăng trưởng.

Một nền kinh tế bền vững không thể chỉ theo đuổi thặng dư thương mại bằng cách hạn chế nhập khẩu. Điều quan trọng là nhập khẩu phải phục vụ sản xuất, đầu tư và nâng cao năng lực công nghệ; đồng thời xuất khẩu phải ngày càng tạo ra nhiều giá trị gia tăng hơn trong nước.

Bước vào giai đoạn mới: Tăng trưởng nhanh đi đôi với chất lượng và bền vững

Nhìn lại 40 năm Đổi mới, có thể khẳng định hoạt động xuất nhập khẩu đã trải qua một quá trình chuyển đổi sâu sắc. Từ một lĩnh vực có quy mô nhỏ, phụ thuộc nhiều vào cơ chế quản lý hành chính và tập trung vào một số thị trường truyền thống, xuất nhập khẩu đã trở thành một trong những trụ cột quan trọng của nền kinh tế, kết nối Việt Nam với các trung tâm sản xuất và tiêu dùng lớn trên thế giới.

Nhưng chính những thành công đó cũng đặt ra những yêu cầu mới. Cụ thể là: Độ mở thương mại cao khiến Việt Nam nhạy cảm hơn trước biến động của kinh tế thế giới, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng và những thay đổi trong chính sách thương mại của các đối tác. Trong khi đó, các tiêu chuẩn về môi trường, phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, lao động và phát triển bền vững ngày càng trở thành điều kiện quan trọng để hàng hóa tiếp cận thị trường quốc tế.

Một vấn đề khác cần được quan tâm là sự liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, khu vực FDI chiếm khoảng 79,9% kim ngạch xuất khẩu, trong khi khu vực kinh tế trong nước chiếm khoảng 20,1%. Khu vực FDI đã đóng góp lớn vào năng lực sản xuất và xuất khẩu, đồng thời tạo hiệu ứng lan tỏa về công nghệ, quản trị và thị trường.

Tuy nhiên, yêu cầu trong giai đoạn mới là tăng cường hơn nữa liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp Việt Nam, để ngày càng có nhiều doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào chuỗi cung ứng và tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Theo đó, chính sách xuất nhập khẩu cần chuyển mạnh từ hỗ trợ tăng trưởng theo chiều rộng sang thúc đẩy tăng trưởng có chất lượng, có khả năng chống chịu và có giá trị gia tăng cao.

Cùng với đa dạng hóa thị trường cần đa dạng hóa sản phẩm, chuỗi cung ứng và phương thức logistics. Cùng với mở rộng xuất khẩu cần nâng cao năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Cùng với khai thác các FTA cần nâng cao hiệu quả tận dụng ưu đãi và tỉ lệ sử dụng quy tắc xuất xứ. Cùng với tạo thuận lợi thương mại cần tăng cường năng lực cảnh báo sớm, phòng vệ thương mại và bảo vệ lợi ích chính đáng của doanh nghiệp Việt Nam.

Nhìn về phía trước từ thành tựu 40 năm Đổi mới

Bốn mươi năm Đổi mới cho thấy một bài học quan trọng: Khi tư duy phát triển thay đổi, thể chế thay đổi và nguồn lực xã hội được giải phóng, năng lực của nền kinh tế có thể thay đổi với tốc độ rất lớn.

Từ chưa đầy 1 tỷ USD xuất khẩu năm 1986 đến hơn 430 tỷ USD năm 2025; từ một số ít doanh nghiệp được quyền kinh doanh ngoại thương đến sự tham gia của hàng trăm nghìn doanh nghiệp; từ thị trường xuất khẩu chủ yếu trong phạm vi một số nước đến mạng lưới thương mại trải rộng trên hơn 230 quốc gia và vùng lãnh thổ; từ xuất khẩu chủ yếu sản phẩm thô, sơ chế đến nền xuất khẩu trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm tit trọng áp đảo - đó là những biến đổi mang tính cấu trúc, phản ánh thành quả của công cuộc Đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế.

Tuy nhiên, chặng đường phía trước không đơn giản là tiếp tục lặp lại mô hình tăng trưởng của 40 năm qua. Nếu giai đoạn đầu của Đổi mới đặt trọng tâm vào mở cửa, giai đoạn tiếp theo tập trung vào hội nhập thì giai đoạn phát triển mới cần hướng tới nâng cao chất lượng hội nhập và năng lực tự chủ của nền kinh tế trong một hệ thống thương mại toàn cầu ngày càng phức tạp.

Xuất khẩu Việt Nam trong tương lai phải không chỉ nhiều hơn mà còn tốt hơn; không chỉ có kim ngạch cao hơn mà còn có giá trị gia tăng lớn hơn; không chỉ mở rộng thị trường mà còn xây dựng vị thế vững chắc hơn tại từng thị trường; không chỉ tham gia chuỗi cung ứng mà từng bước nâng cao vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị.

Đó cũng chính là cách để những thành tựu của 40 năm Đổi mới trở thành nền tảng cho một giai đoạn phát triển mới - giai đoạn Việt Nam không chỉ là quốc gia có quy mô thương mại lớn mà từng bước trở thành quốc gia có năng lực cạnh tranh thương mại cao, hệ thống doanh nghiệp mạnh, chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu và vị thế ngày càng chủ động trong nền kinh tế toàn cầu.

Kỷ niệm 81 năm Quốc khánh và 40 năm Đổi mới vì thế không chỉ là dịp nhìn lại những thành tựu đã đạt được mà còn là thời điểm xác định rõ hơn yêu cầu của chặng đường phía trước. Với nền tảng đã được tạo dựng cùng quyết tâm tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực doanh nghiệp và chủ động hội nhập, hoạt động xuất nhập khẩu sẽ tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong thực hiện mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, nâng cao vị thế và sức mạnh kinh tế của đất nước trong giai đoạn mới.

Trần Thanh Hải

Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương