“Rừng Xanh Nước Bạc” – Ai trả giá cho những con đập?

Lời cảnh báo từ những cánh rừng xa

Hơn ba mươi năm trước, một cộng đồng bản địa sống biệt lập trên dãy Sierra ở Nam Mỹ đã gửi đi lời cảnh báo về những tổn thương mà con người đang gây ra cho Trái Đất. Họ lo ngại trước tình trạng phá rừng, xẻ núi và khai thác thiên nhiên thiếu kiểm soát, bởi theo quan niệm của họ, sự sống của con người không thể tách rời khỏi rừng cây, nguồn nước và các loài sinh vật.

Câu chuyện ấy được kể lại trong bộ phim tài liệu From the Heart of the World: The Elder Brothers’ Warning của nhà làm phim Alan Ereira, giới thiệu cộng đồng người Kogi và lời nhắn gửi của họ đến thế giới bên ngoài: Mẹ Đất đang bị tổn thương.

Năm 1993, Nguyên Phong có dịp gặp Alan Ereira. Cuộc gặp gỡ cùng những suy tư về lối sống của các cộng đồng bản địa đã để lại dấu ấn lâu dài trong ông. Hơn ba thập niên sau, những câu hỏi về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên vẫn tiếp tục được tác giả theo đuổi, trở thành nguồn cảm hứng cho tiểu thuyết Rừng Xanh Nước Bạc.
 

Tiểu thuyết Rừng Xanh Nước Bạc lấy cảm hứng từ cộng đồng bản địa sống biệt lập trên dãy Sierra ở Nam Mỹ.

Với nền tảng nghiên cứu và trải nghiệm trong lĩnh vực công nghệ, sinh học và trí tuệ nhân tạo, Nguyên Phong đặt ra những suy ngẫm về giới hạn của tiến bộ khoa học, đặc biệt khi con người ngày càng có khả năng can thiệp sâu vào cấu trúc di truyền và các hệ thống tự nhiên. Từ đó, ông xây dựng một câu chuyện phiêu lưu kết hợp những vấn đề về tài nguyên, sinh thái, khoa học và chiều kích tâm linh.

Một dự án hàng chục tỷ USD giữa rừng Amazon

Nhân vật trung tâm của tác phẩm là Mike Smith, cựu quân nhân Mỹ từng có gần 15 năm tham chiến tại Trung Đông. Trở về quê hương sau khi giải ngũ, Mike mang theo chứng rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), thường xuyên mất ngủ và không tìm được hướng đi cho cuộc sống mới.

Theo lời khuyên của chuyên gia trị liệu tâm lý, anh trở lại trường đại học để làm quen với một nhịp sống khác. Tại đây, Mike bắt đầu suy nghĩ về những tiêu chuẩn mà con người dùng để đánh giá một nền văn minh. Liệu một cộng đồng có thể bị xem là kém phát triển chỉ vì không sở hữu những công nghệ hiện đại? Và liệu những điều khoa học chưa thể giải thích có đồng nghĩa với việc chúng không tồn tại?
 

Những câu hỏi mà nhân vật chính trăn trở cũng là những câu hỏi tác giả Nguyên Phong muốn người đọc suy ngẫm.

Những câu hỏi ấy theo Mike đến Amazon, nơi anh cùng nhóm bạn cựu quân nhân nhận nhiệm vụ bảo vệ an ninh cho một công ty tham gia đấu thầu dự án thủy lợi quy mô lớn. Công trình dự kiến kiểm soát lưu lượng sông và xây dựng hệ thống đập thủy điện phục vụ nhiều quốc gia trong khu vực, với giá trị hàng chục tỷ USD.

Đằng sau mục tiêu cung cấp điện và hỗ trợ phát triển kinh tế là cuộc cạnh tranh quyết liệt giữa hai doanh nghiệp lớn, cùng những tranh chấp về lợi ích kinh tế và chính trị. Khi nguồn nước trở thành tài nguyên chiến lược, khu rừng và những cộng đồng đang sinh sống tại đó cũng đứng trước những thay đổi khó lường.

Một lần đi sâu vào rừng, Mike gặp Mapathi, tù trưởng của bộ lạc sơn mình màu xanh. Khác với hình dung của anh về một cộng đồng biệt lập, Mapathi có hiểu biết rộng, nói tiếng Anh và có thể trao đổi về nhiều vấn đề của thế giới hiện đại.

Những cuộc trò chuyện giữa hai người mở ra cho Mike một cách nhìn khác về bệnh tật, thiền định và mối liên hệ giữa các sinh vật. Từ một người lính vốn quen giải quyết vấn đề bằng sức mạnh, Mike dần học cách quan sát, lắng nghe và suy ngẫm. Hành trình khám phá khu rừng cũng trở thành hành trình thay đổi nhận thức của chính anh.

Khi lợi ích kinh tế đối đầu với sự sống của thiên nhiên

Nếu những cuộc gặp gỡ với Mapathi đưa người đọc đến gần hơn với thế giới quan của bộ lạc, câu chuyện về dự án thủy lợi lại đặt ra vấn đề gai góc hơn: ai sẽ chịu trách nhiệm cho những tổn thất mà các công trình phát triển có thể gây ra?

Trong tác phẩm, cuộc cạnh tranh giữa hai doanh nghiệp không đơn thuần là cuộc đua giành một hợp đồng lớn. Nó còn gắn với lợi ích kinh tế và chính trị của các quốc gia, khi quyền kiểm soát nguồn nước có thể tạo ra những lợi thế chiến lược đáng kể.

Thông qua các cuộc đối thoại giữa Mapathi, Mike và Fabian – đại diện công ty tham gia dự án – tác giả cho thấy những người muốn bảo vệ môi trường thường phải đối diện với bất lợi trước các tập đoàn có tiềm lực kinh tế và ảnh hưởng chính trị lớn. Ngay cả những công trình được xây dựng với mục tiêu cung cấp điện, kiểm soát nguồn nước và thúc đẩy tăng trưởng cũng có thể tạo ra những biến đổi sâu rộng đối với hệ sinh thái nếu thiếu sự cân nhắc thận trọng.

Thông qua những đoạn đối thoại của các nhân vật, tác giả cho thấy những khó khăn trong cố gắng bảo vệ môi trường của người dân bản địa.

Những cánh rừng bị chặt phá không chỉ mất đi vẻ nguyên sơ. Khi cây cối và hệ thống rễ giữ đất bị phá hủy, đất màu mỡ dễ bị cuốn trôi, nguy cơ lũ lụt và sạt lở gia tăng. Khả năng điều hòa khí hậu, duy trì nguồn nước và bảo vệ môi trường sống của nhiều loài sinh vật cũng bị ảnh hưởng.

Đối với các cộng đồng bản địa, tổn thất còn trực tiếp hơn. Rừng không chỉ là nơi cư trú mà còn gắn với sinh kế, tập quán và toàn bộ nếp sống của họ. Khi đất đai và nguồn nước bị thay đổi, những cộng đồng này có nguy cơ mất nơi sinh sống, bị đẩy vào những điều kiện lao động bất lợi hoặc phải đối diện với quá trình đồng hóa khi tiếp xúc với xã hội bên ngoài.

Qua đó, Rừng Xanh Nước Bạc đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: một dự án có thể mang lại lợi ích kinh tế cho nhiều quốc gia, nhưng nếu khiến một cộng đồng mất đi môi trường sống, liệu có thể được xem là thành công?

Thước đo nào cho một nền văn minh?

Một trong những điểm đáng chú ý của tác phẩm là sự đối lập giữa hai cách nhìn về phát triển. Một bên là xã hội hiện đại với công nghệ tiên tiến, những dự án quy mô lớn và khát vọng kiểm soát các nguồn tài nguyên. Bên kia là cộng đồng sống giữa rừng, không sở hữu những thiết bị tối tân nhưng lại am hiểu sâu sắc chu kỳ sinh trưởng của cây cối, sự thay đổi của thời tiết và mối liên hệ giữa các sinh vật.

Qua nhân vật Mapathi, Nguyên Phong gợi mở một cách nhìn khác về tri thức và văn minh. Những hiểu biết của cộng đồng bản địa không nhất thiết phải được đo bằng khả năng chế tạo máy móc hay khai thác tài nguyên. Chúng còn nằm trong năng lực quan sát tự nhiên, duy trì sự hài hòa với môi trường và nhận thức về mối liên hệ giữa các dạng sống.

Điều đó không đồng nghĩa với việc phủ nhận thành tựu khoa học, công nghệ hay lý tưởng phát triển kinh tế. Vấn đề mà tác phẩm đặt ra là cách con người sử dụng những thành tựu ấy và trách nhiệm đi kèm với quyền năng ngày càng lớn của mình.

Một công trình có thể được đánh giá bằng sản lượng điện, giá trị đầu tư hay lợi ích kinh tế. Nhưng những tiêu chí ấy liệu đã đủ nếu không tính đến tác động đối với hệ sinh thái, đời sống của cư dân bản địa và tương lai của các thế hệ sau?

Từ câu chuyện Amazon, tác phẩm đưa người đọc trở lại với lời cảnh báo của người Kogi hơn ba mươi năm trước: tổn thương đối với một khu rừng, một ngọn núi hay một dòng sông không chỉ giới hạn trong phạm vi địa lý của nó. Mọi thành phần trong tự nhiên đều có mối liên hệ, và những thay đổi ở một nơi có thể tạo ra hệ quả rộng lớn hơn nhiều.

Từ hành trình của một người đến vận mệnh của hành tinh

Dù được xây dựng dưới hình thức tiểu thuyết phiêu lưu, Rừng Xanh Nước Bạc đan xen kiến thức thuộc nhiều lĩnh vực như môi trường, sinh học, khảo cổ học, lịch sử, công nghệ và tâm linh. Những cuộc đối thoại giữa các nhân vật vừa góp phần thúc đẩy câu chuyện, vừa mở ra những vấn đề để người đọc suy ngẫm.

Độc giả cũng có thể nhận ra những nét quen thuộc trong các tác phẩm của Nguyên Phong: lối kể chuyện giản dị, những tình tiết bất ngờ và các chiêm nghiệm về nhân quả, sự sống, tâm thức cùng mối liên hệ giữa con người với vũ trụ. Tuy nhiên, lần này, những suy tư ấy được đặt trong một bối cảnh rộng lớn hơn. Hành trình của một cá nhân không còn chỉ xoay quanh sự chuyển biến nội tâm, mà gắn liền với vận mệnh của khu rừng, dòng sông và cả hành tinh.

Hơn ba mươi năm đã trôi qua kể từ khi người Kogi gửi lời cảnh báo đến thế giới. Những vấn đề họ đề cập vẫn tiếp tục được đặt ra trong các cuộc thảo luận về môi trường, tài nguyên và tương lai nhân loại. Với Rừng Xanh Nước Bạc, Nguyên Phong một lần nữa gợi nhắc rằng bảo vệ thiên nhiên không phải trách nhiệm của riêng một cộng đồng hay một quốc gia, mà cần bắt đầu từ nhận thức và hành động của mỗi người.

Như lời nhắn gửi của tác giả ở đầu sách: “Những thay đổi lớn lao nhất đều bắt đầu từ sự thay đổi ở mỗi người”. Có lẽ, trước khi tìm cách thay đổi thế giới, con người cần nhìn lại cách mình đang sống, đang khai thác và đang đối xử với môi trường đã nuôi dưỡng mình.

Bởi sau cùng, câu hỏi không chỉ là nhân loại có thể xây dựng được những công trình lớn đến đâu, mà còn là chúng ta muốn để lại một hành tinh như thế nào cho những thế hệ tiếp theo.

Về tác giả

Nguyên Phong là bút danh của GS. John Vu, tên thật Vũ Văn Du, sống tại Mỹ từ năm 1968. Ông là Giáo sư ưu tú ngành Khoa học Máy tính, từng giữ vai trò Giám đốc Chương trình Đổi mới Công nghệ Sinh học và Tính toán, đồng Giám đốc chương trình Trí tuệ Nhân tạo tại Đại học Carnegie Mellon. Trước khi hoạt động trong lĩnh vực học thuật, ông từng là Kỹ sư trưởng và Technical Fellow tại Boeing, tham gia dẫn dắt một số chương trình nghiên cứu không gian và cải tiến phần mềm cho máy bay Boeing 777.
 

Chân dung GS. John Vu, bút danh Nguyên Phong, được bạn đọc biết đến với Hành trình về Phương Đông, Muôn Kiếp Nhân Sinh, v.v.

Nguyên Phong được đông đảo độc giả Việt Nam biết đến qua các tác phẩm văn hóa, tâm linh và triết học phương Đông. Năm 24 tuổi, ông viết phóng tác Hành trình về Phương Đông (1974). Những tác phẩm tiêu biểu khác gồm Ngọc Sáng Trong Hoa Sen, Bên Rặng Tuyết Sơn, Hoa Sen Trên Tuyết, Trở Về Từ Cõi Sáng và bộ sách Muôn Kiếp Nhân Sinh.