Mỹ toan tính điều gì khi chưa chuyển giao gói viện trợ 16 tỷ USD cho Ukraina?

Tuyên bố đặt ra câu hỏi về tiến độ thực hiện các cam kết hỗ trợ, đồng thời cho thấy những khó khăn của Kiev trong việc bảo đảm nguồn lực khi cuộc xung đột kéo dài.

Tuy nhiên, cần phân biệt khoản viện trợ mà phía Ukraine cho rằng chưa được thực hiện với một khoản nợ tài chính đã được xác lập về mặt pháp lý.

Trong cuộc phỏng vấn với kênh truyền hình TSN, Tổng thống Zelensky đề nghị tiếp tục thúc đẩy việc cung cấp khoản hỗ trợ nói trên. Ông đồng thời bày tỏ cảm ơn đối với những gì Mỹ đã chuyển giao.

Cách đề cập này thể hiện hai yêu cầu song hành của Kiev: duy trì quan hệ với một đối tác quan trọng, đồng thời yêu cầu làm rõ số phận những nguồn lực mà Ukraine cho rằng đã được cam kết.

Bởi vậy, cách diễn đạt “Mỹ còn nợ Ukraine 16 tỷ USD” có thể thu hút sự chú ý, nhưng chưa phản ánh đầy đủ bản chất thông tin.

Trong những nguồn tin được đối chiếu, chưa có danh mục chi tiết xác định khoản tiền thuộc chương trình nào, đã hoàn tất thủ tục ngân sách đến đâu và có lịch chuyển giao cụ thể ra sao.

Đây là khoảng trống cần được làm rõ trước khi đưa ra kết luận về trách nhiệm pháp lý của các bên.

Khoảng cách giữa cam kết và thực hiện

Điểm đáng chú ý trước hết nằm ở sự khác biệt giữa một tuyên bố hỗ trợ và kết quả thực hiện. Trong quan hệ quốc tế, cam kết chính trị, quyết định phân bổ ngân sách, hợp đồng mua sắm và việc bàn giao trang thiết bị là những bước riêng biệt.

Một khoản hỗ trợ có thể được công bố nhưng vẫn phải trải qua nhiều thủ tục trước khi trở thành nguồn lực mà nước tiếp nhận có thể sử dụng.

Đối với viện trợ quân sự, quá trình này còn liên quan đến năng lực sản xuất, nguồn dự trữ, vận chuyển, huấn luyện và bảo dưỡng.

Vì vậy, cùng một con số tài chính có thể được nhìn nhận khác nhau từ phía cung cấp và phía tiếp nhận. Bên viện trợ có thể tính cả phần kinh phí đã bố trí, trong khi nước nhận quan tâm trước hết đến số trang thiết bị thực tế đã được bàn giao.

Cơ quan Kiểm toán Chính phủ Mỹ từng chỉ ra rằng kinh phí liên quan đến hỗ trợ Ukraine được sử dụng cho nhiều mục đích, bao gồm mua sắm để thay thế vũ khí đã chuyển giao, mở rộng năng lực công nghiệp quốc phòng và thanh toán chi phí vận tải, hậu cần.

Điều đó cho thấy không thể mặc nhiên coi toàn bộ ngân sách được công bố là tiền chuyển trực tiếp vào ngân sách Ukraine.

Tuy nhiên, đặc điểm phức tạp của cơ chế viện trợ cũng không làm mất đi yêu cầu minh bạch.

Nếu những cam kết đã được đưa vào kế hoạch phòng thủ nhưng sau đó bị đình trệ, nước tiếp nhận sẽ phải điều chỉnh cả phương án sử dụng lực lượng lẫn phân bổ ngân sách.

Muốn đánh giá chính xác vấn đề 16 tỷ USD, cần đối chiếu từng chương trình, từng quyết định và từng mốc thực hiện.

Sức ép từ nhu cầu trước mắt

Tuyên bố của Tổng thống Zelensky cần được đặt trong bối cảnh Ukraine phải bảo đảm nguồn lực liên tục cho hoạt động quốc phòng.

Trong điều kiện chiến sự kéo dài, kinh phí quốc phòng không chỉ phục vụ mua sắm vũ khí mới mà còn phải duy trì hoạt động của các hệ thống hiện có, sửa chữa thiết bị, bổ sung đạn dược và bảo đảm hậu cần. Sự thiếu hụt ở một khâu có thể ảnh hưởng đến hiệu quả vận hành của cả hệ thống.

Yếu tố thời gian vì thế mang ý nghĩa đặc biệt. Một gói hỗ trợ lớn được thực hiện sau nhiều năm chưa chắc đáp ứng được nhu cầu cấp bách trong vài tháng.

Đối với một quốc gia đang có chiến sự, khả năng dự báo lịch bàn giao đôi khi quan trọng không kém tổng giá trị cam kết. Kế hoạch phòng thủ chỉ có thể vận hành ổn định khi nguồn cung tương đối rõ ràng.

Theo Reuters, trong phát biểu ngày 5/11, ông Zelensky xác định việc bảo đảm tên lửa cho hệ thống phòng không Patriot là ưu tiên hàng đầu.

Ông cũng đề cập nhu cầu duy trì số lượng máy bay F-16 có thể hoạt động trong những tháng tiếp theo.

Những nội dung này cho thấy lời kêu gọi giải quyết khoản hỗ trợ chưa được nhận gắn với các yêu cầu quốc phòng cụ thể.

Từ góc độ nhân đạo, năng lực bảo vệ hạ tầng thiết yếu có liên hệ trực tiếp với đời sống người dân. Điện, nước, bệnh viện và giao thông đều cần được duy trì trong điều kiện bất thường.

Khi đánh giá tác động của viện trợ, cần nhìn nhận cả khả năng giảm thiểu tổn thất dân sự, thay vì chỉ tính toán giá trị trang thiết bị hoặc những thay đổi trên chiến trường.

Quan hệ giữa Mỹ và Ukraina đang tồn tại nhiều bất đồng

Bài toán đối thoại với Washington

Phát biểu về 16 tỷ USD cũng mang ý nghĩa vận động chính sách. Việc công khai một con số cụ thể giúp Kiev đưa vấn đề thực hiện cam kết vào chương trình nghị sự song phương.

Thay vì chỉ đề nghị thêm hỗ trợ, phía Ukraine muốn các đối tác chú ý đến phần nguồn lực mà nước này cho rằng đã được thống nhất nhưng chưa nhận được.

Cùng với yêu cầu đó, Tổng thống Zelensky nhấn mạnh Ukraine cần nhanh chóng điều chỉnh hoạt động đối thoại theo những thay đổi trong đời sống chính trị Mỹ và củng cố sự ủng hộ của cả hai đảng. Đây là nội dung được nhiều hãng tin dẫn lại từ cuộc phỏng vấn với TSN.

Cách tiếp cận này cho thấy Kiev hiểu rằng quan hệ với Mỹ cần được duy trì thông qua nhiều đầu mối và qua nhiều chu kỳ chính trị.

Chính sách viện trợ chịu tác động của quá trình thảo luận ngân sách, hoạt động giám sát và ưu tiên của các cơ quan có thẩm quyền.

Sự ủng hộ về nguyên tắc không tự động bảo đảm mọi đề xuất đều được thông qua đúng thời điểm mong muốn.

Dù vậy, việc công khai bất đồng cũng đòi hỏi sự thận trọng. Nếu sử dụng ngôn từ quá mạnh khi chưa làm rõ hồ sơ, vấn đề có thể chuyển từ trao đổi về tiến độ thực hiện sang tranh luận về thái độ giữa các đối tác.

Hiệu quả ngoại giao phụ thuộc vào khả năng kết hợp sức ép công khai với đối thoại thực chất, dựa trên những tài liệu có thể kiểm chứng.

Châu Âu và yêu cầu chia sẻ nguồn lực

Những khó khăn trong quan hệ viện trợ Mỹ - Ukraine đồng thời đặt ra câu hỏi đối với các đối tác châu Âu. Khi một nguồn cung thiếu chắc chắn, nhu cầu tìm kiếm nguồn thay thế hoặc bổ sung sẽ tăng lên.

Tuy nhiên, việc huy động thêm tài chính và việc có ngay trang thiết bị phù hợp là hai bài toán khác nhau.

Cơ chế Danh sách nhu cầu ưu tiên của Ukraine, được biết đến với tên gọi PURL, thể hiện một phương thức phối hợp trong đó các đồng minh tài trợ mua trang thiết bị của Mỹ cho Ukraine.

Theo NATO, cơ chế này tập trung vào những nhu cầu mà nguồn cung từ Mỹ có thể đáp ứng với quy mô lớn hơn khả năng riêng của các đồng minh châu Âu và Canada.

Mô hình đó cho thấy vai trò của bên tài trợ, bên sản xuất và bên sử dụng có thể được phân chia. Tuy nhiên, càng có nhiều chủ thể tham gia thì yêu cầu phối hợp càng chặt chẽ.

Kinh phí đã huy động vẫn cần được kết nối với hợp đồng, năng lực sản xuất và kế hoạch bàn giao. Nếu một mắt xích chậm lại, toàn bộ tiến độ có thể bị ảnh hưởng.

Về dài hạn, châu Âu phải cân nhắc đồng thời việc hỗ trợ Ukraine, duy trì năng lực phòng thủ của chính mình và bảo đảm các ưu tiên phát triển trong nước. Vì vậy, những tuyên bố chính trị cần đi kèm kế hoạch tài chính khả thi, năng lực cung ứng thực tế và cơ chế giải trình rõ ràng. Cam kết càng lớn càng cần được tổ chức thực hiện có kỷ luật.

Minh bạch để tránh cuộc tranh luận bằng những con số

Vụ việc một lần nữa cho thấy nguy cơ nhầm lẫn khi sử dụng số liệu viện trợ. Tổng ngân sách được thông qua, số tiền đã ký hợp đồng, giá trị trang thiết bị đã bàn giao và khoản tiền nước nhận thực sự được sử dụng có thể rất khác nhau. Đưa những đại lượng ấy vào cùng một phép so sánh dễ dẫn đến những nhận định thiếu chính xác.

Riêng đối với 16 tỷ USD, vấn đề cần được giải đáp là khoản hỗ trợ này đã dừng ở bước nào. Hromadske lưu ý Tổng thống Zelensky chưa nêu cụ thể những thỏa thuận hoặc chương trình liên quan đến con số đó.

Bởi vậy, hiện chưa đủ cơ sở để quy toàn bộ khoản tiền vào một nguyên nhân đình trệ duy nhất.

Cũng không thể từ thông tin viện trợ chưa được chuyển giao mà suy ra tiền đã thất thoát hoặc bị sử dụng sai mục đích. Muốn xác định những vấn đề như vậy cần có kết quả kiểm toán, hồ sơ hợp đồng và bằng chứng cụ thể. Trách nhiệm của hoạt động thông tin là phân biệt rõ phát biểu của một bên với kết luận đã được cơ quan có thẩm quyền xác nhận.

Minh bạch còn có ý nghĩa đối với chính các nước tài trợ. Người dân cần biết ngân sách được sử dụng ở đâu và đạt kết quả gì.

Phía tiếp nhận cũng cần chứng minh khả năng quản lý, sử dụng đúng mục đích và báo cáo đầy đủ. Một cơ chế giải trình đáng tin cậy sẽ giúp hạn chế tranh cãi và tạo cơ sở cho những quyết định hỗ trợ tiếp theo.

Từ nguồn lực bên ngoài đến năng lực tự chủ

Xét rộng hơn, tuyên bố của Kiev phản ánh khó khăn của một quốc gia phụ thuộc đáng kể vào nguồn lực bên ngoài trong lĩnh vực an ninh.

Dù quan hệ đối tác có chặt chẽ đến đâu, nước cung cấp vẫn phải cân nhắc lợi ích, ngân sách và các ưu tiên riêng. Những thay đổi từ bên ngoài vì vậy có thể tác động trực tiếp đến kế hoạch trong nước.

Bài học đặt ra là cần xây dựng phương án dự phòng. Đa dạng hóa đối tác, nâng cao năng lực sản xuất, bảo dưỡng và bảo đảm hậu cần trong nước có thể giúp giảm bớt tính dễ tổn thương.

Quá trình này cần thời gian, song càng trì hoãn thì chi phí điều chỉnh khi nguồn cung thay đổi càng lớn.

Đối với Việt Nam, có thể rút ra yêu cầu tiếp tục củng cố nội lực, giữ vững đường lối độc lập, tự chủ và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế.

Trong tiếp nhận các nguồn hỗ trợ, cần xác định rõ tính chất cam kết, điều kiện thực hiện, tiến độ và trách nhiệm của từng bên. Khả năng kiểm chứng thông tin cũng phải được coi trọng để phục vụ nghiên cứu và hoạch định chính sách.

Sau cùng, tranh luận về viện trợ vẫn diễn ra trong bối cảnh người dân phải gánh chịu hậu quả của xung đột.

Bảo vệ dân thường, duy trì các dịch vụ thiết yếu và thúc đẩy giải pháp hòa bình cần tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm.

Đối thoại trên cơ sở luật pháp quốc tế, tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia vẫn là hướng đi cần được kiên trì.