Chiến sự kéo dài đẩy người dân nhiều khu vực Ukraine đối mặt nguy cơ thiếu đói

Đối với hàng triệu người dân, nhất là người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật, các hộ nghèo và những gia đình phải sơ tán nhiều lần, câu hỏi mỗi ngày không chỉ là làm thế nào để tránh bom đạn, mà còn là lấy đâu ra thực phẩm, nước sạch, thuốc men và nguồn thu nhập để tiếp tục cuộc sống.

Theo Chương trình Lương thực Thế giới của Liên hợp quốc (WFP), hiện khoảng 2 triệu người tại Ukraine cần được hỗ trợ về lương thực và sinh kế, trong khi khoảng 3,4 triệu người vẫn phải sống trong cảnh di dời ngay trong lãnh thổ Ukraine. Tại những khu vực sát chiến tuyến, việc tiếp cận thực phẩm thường xuyên bị gián đoạn bởi các cuộc giao tranh, nguy cơ từ máy bay không người lái, đường sá không an toàn và nhiều cửa hàng phải đóng cửa.

Ngay cả tại những nơi thị trường vẫn hoạt động, một bộ phận người dân không còn đủ khả năng tài chính để mua thực phẩm. WFP cho biết có những gia đình phải giảm khẩu phần của người lớn để dành thức ăn cho trẻ em hoặc vay nợ để trang trải nhu cầu ăn uống thiết yếu.

Cuộc sống chật vật bên những tuyến lửa

Tình trạng khó khăn đặc biệt tập trung tại các tỉnh Donetsk, Kherson, Zaporizhzhia, Kharkiv và Sumy, cùng một số khu vực miền đông và miền nam Ukraine. Đây là những địa bàn thường xuyên chịu tác động trực tiếp của giao tranh và các cuộc tiến công bằng tên lửa, bom và máy bay không người lái.

Các số liệu của Liên hợp quốc cho thấy quy mô của vấn đề đáng lo ngại. Trong một đánh giá được WFP công bố năm 2025, hơn một nửa số người được khảo sát tại Kherson phải đối mặt với tình trạng đói nghiêm trọng; tại Zaporizhzhia và Donetsk, tỷ lệ này vào khoảng hai trong năm người. Ước tính vào thời điểm đó, khoảng 5 triệu người Ukraine phải đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực ở các mức độ khác nhau, với nhu cầu lớn nhất tập trung tại các địa bàn gần tiền tuyến.

Những con số trên không có nghĩa toàn bộ Ukraine đang rơi vào “nạn đói” theo cách hiểu thông thường. Ukraine vẫn là một quốc gia sản xuất nông nghiệp lớn và phần lớn hệ thống thị trường lương thực quốc gia tiếp tục vận hành. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tổng thể ấy tồn tại những “túi” thiếu đói cục bộ nghiêm trọng. Đó là những ngôi làng gần chiến tuyến, những cộng đồng bị chia cắt bởi giao tranh, những gia đình mất sinh kế và những người cao tuổi không thể rời bỏ quê hương.

Tại Kherson, một trong những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề, việc vận chuyển hàng cứu trợ cũng tiềm ẩn nguy hiểm. Tháng 8/2026, Liên hợp quốc mô tả một đoàn xe của WFP trên đường tới Bilozerka, thị trấn chỉ cách chiến tuyến khoảng 10 km, đã gặp các vụ nổ từ máy bay không người lái. Thị trấn này trước đây có khoảng 9.000 người, nhưng chỉ còn khoảng 1.400 cư dân. Những chuyến xe như vậy mang theo thực phẩm, thuốc men, vật dụng vệ sinh và các nhu yếu phẩm cần thiết cho những người vẫn bám trụ tại khu vực chiến sự.

Thực tế đó cho thấy một nghịch lý đau xót của chiến tranh: lương thực có thể tồn tại ở nơi này nhưng không thể đến được nơi khác; cửa hàng có thể còn hàng hóa nhưng người dân không có tiền mua; ruộng đồng vẫn còn đó nhưng người nông dân không thể bước xuống cánh đồng vì bom mìn.

Khi ruộng đồng trở thành vùng nguy hiểm

Ukraine vốn được biết đến là một trong những trung tâm sản xuất và xuất khẩu ngũ cốc quan trọng. Thế nhưng, chiến tranh kéo dài đã làm thay đổi sâu sắc hoạt động sản xuất nông nghiệp tại nhiều khu vực.

FAO cho biết các hộ gia đình nông thôn ở những tỉnh chịu ảnh hưởng của chiến sự đang phải đối mặt đồng thời với nhiều khó khăn: thu nhập giảm, chi phí sản xuất tăng, thiếu lao động, khó tiếp cận vật tư nông nghiệp, thị trường bị gián đoạn và đặc biệt là nguy cơ từ bom mìn cùng vật liệu nổ còn sót lại. Một đánh giá dựa trên phỏng vấn hơn 2.800 hộ gia đình tại chín tỉnh gần tiền tuyến cho thấy nông nghiệp vẫn là “phao cứu sinh” quan trọng đối với nhiều gia đình; khoảng bốn trong mười hộ được khảo sát tham gia sản xuất nông nghiệp.

Nhưng chính chiếc “phao cứu sinh” ấy cũng đang bị chiến tranh bào mòn.

Theo FAO, khoảng 13% số hộ nông nghiệp tại các tỉnh tiền tuyến đã mất khả năng tiếp cận đất canh tác do nguy cơ từ vật liệu nổ, khiến một phần đáng kể đất sản xuất không thể được sử dụng bình thường. Sản lượng ngũ cốc của Ukraine năm 2025 được FAO ước tính khoảng 60,8 triệu tấn, thấp hơn khoảng 6% so với mức trung bình 5 năm.

Đằng sau những con số về sản lượng là cuộc sống của hàng vạn gia đình nông dân. Khi một cánh đồng bị gài mìn hoặc nằm trong khu vực thường xuyên bị tập kích, người nông dân không chỉ mất một vụ mùa. Họ mất nguồn thực phẩm, nguồn thu nhập, tài sản tích lũy và đôi khi mất cả khả năng tiếp tục sinh sống trên mảnh đất của mình.

Những tổn thất ấy tích tụ qua từng năm. Máy móc hư hỏng không được thay thế, kho chứa bị phá hủy, chuỗi vận tải bị đứt đoạn, chi phí đầu vào tăng cao. Tháng 8/2026, FAO, WFP, Hội Chữ thập đỏ Ukraine và các đối tác phải triển khai chương trình hỗ trợ kho chứa ngũ cốc tạm thời tại chín tỉnh nhằm bảo vệ vụ thu hoạch năm 2026 trong bối cảnh năng lực lưu trữ và xuất khẩu tiếp tục chịu sức ép của chiến tranh.

Cuộc chiến với Nga khiến đất nước Ukraina đối mặt khủng hoảng kéo dài

Điện, nước và lương thực – những nhu cầu không thể tách rời

Khủng hoảng lương thực trong chiến tranh không đơn thuần là câu chuyện thiếu bánh mì hay ngũ cốc. Một gia đình mất điện kéo dài sẽ khó bảo quản thực phẩm. Một khu dân cư mất nước sạch sẽ không thể duy trì những điều kiện sinh hoạt tối thiểu. Một con đường bị phá hủy khiến xe vận chuyển không thể đưa hàng hóa đến cửa hàng. Một nhà máy điện bị hư hại có thể kéo theo đình trệ hoạt động sản xuất, chế biến và phân phối.

Ngày 25/6/2026, Liên hợp quốc cho biết một số khu vực thuộc năm tỉnh tiền tuyến gồm Sumy, Donetsk, Kharkiv, Kherson và Zaporizhzhia bị mất điện do các cuộc tiến công. Chỉ trong quý I/2026, các tổ chức nhân đạo đã hỗ trợ hơn 980.000 người bị ảnh hưởng bởi các cuộc tiến công thông qua cung cấp nơi trú ẩn khẩn cấp, bữa ăn nóng, hỗ trợ tiền mặt và các hình thức cứu trợ thiết yếu khác.

Trong một đợt khác, Liên hợp quốc cho biết các đoàn cứu trợ đã đưa thực phẩm, vật dụng vệ sinh, máy phát điện, quần áo và bộ sơ cứu tới khoảng 4.000 người tại các cộng đồng tiền tuyến ở Dnipro, Donetsk, Kharkiv và Kherson.

Điều đó cho thấy sự mong manh của đời sống tại những địa bàn chiến sự. Chỉ cần một tuyến đường bị cắt, một trạm điện bị phá hỏng hoặc một siêu thị phải đóng cửa, khả năng tiếp cận nhu yếu phẩm của hàng nghìn người có thể nhanh chóng trở thành vấn đề nhân đạo cấp bách.

Những người yếu thế chịu tổn thương nhiều nhất

Chiến tranh không tác động giống nhau đối với mọi người. Những người có điều kiện kinh tế có thể sơ tán tới nơi an toàn hơn. Người trẻ tuổi có khả năng tìm việc tại địa phương khác. Nhưng đối với người già, người khuyết tật, gia đình nghèo hoặc những người không còn nơi nào để đi, việc rời bỏ nhà cửa không phải lúc nào cũng là lựa chọn khả thi.

Họ trở thành nhóm dễ bị tổn thương nhất khi chuỗi cung ứng lương thực bị gián đoạn. Một người cao tuổi sống một mình tại ngôi làng gần chiến tuyến có thể nhận lương hưu nhưng không có cửa hàng để mua thực phẩm. Một gia đình có trẻ nhỏ có thể sống gần nơi bán hàng nhưng thu nhập đã mất sau khi nhà máy đóng cửa. Một người nông dân có đất nhưng không thể gieo trồng bởi cánh đồng còn bom mìn.

Bởi vậy, mất an ninh lương thực trong chiến tranh không nhất thiết bắt đầu từ việc một quốc gia hết lương thực. Nó có thể bắt đầu từ việc một cá nhân không còn khả năng tiếp cận lương thực.

Đây cũng là lý do WFP tiếp tục cung cấp các gói lương thực đủ dùng trong khoảng 30 ngày và khẩu phần ăn sẵn cho những khu vực tiền tuyến hoặc khó tiếp cận. Đáng chú ý, phần lớn số thực phẩm này được WFP mua ngay tại Ukraine. Điều đó một lần nữa cho thấy bản chất của cuộc khủng hoảng: Ukraine vẫn sản xuất được lương thực, nhưng chiến tranh khiến một bộ phận dân cư không thể tiếp cận đầy đủ và ổn định nguồn lương thực ấy.

Không để khủng hoảng nhân đạo trở thành thảm họa

Theo Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo của Liên hợp quốc (OCHA), trong kế hoạch ứng phó năm 2026, khoảng 10,8 triệu người tại Ukraine được xác định có nhu cầu hỗ trợ nhân đạo, trong đó 4,1 triệu người được ưu tiên hỗ trợ.

Trong khi đó, FAO cho biết khoảng 31% dân số Ukraine cần một số hình thức hỗ trợ thiết yếu và tổ chức này đang triển khai các chương trình hỗ trợ các hộ nông thôn và nông dân quy mô nhỏ trong năm 2026. Nhưng hoạt động cứu trợ cũng đang gặp nhiều trở ngại.

Chiến sự khiến các đoàn xe nhân đạo phải đi qua những tuyến đường nguy hiểm. Nhân viên cứu trợ cũng trở thành nạn nhân. Liên hợp quốc cho biết, tính đến cuối tháng 6/2026, ít nhất sáu nhân viên nhân đạo đã thiệt mạng tại Ukraine trong năm, trong đó năm người tử vong khi đang làm nhiệm vụ; 36 người khác bị thương. Kherson là khu vực ghi nhận nhiều vụ việc ảnh hưởng tới nhân viên cứu trợ nhất.

Bên cạnh vấn đề an ninh là sức ép tài chính. WFP cảnh báo thiếu hụt nguồn lực có thể khiến hàng triệu người có nguy cơ mất khả năng tiếp cận sự hỗ trợ thiết yếu; tổ chức này cho biết cần khẩn cấp 234 triệu USD để duy trì hoạt động tới tháng 10/2026.

Đây là vấn đề cộng đồng quốc tế không thể xem nhẹ. Bảo đảm dòng viện trợ nhân đạo được duy trì, bảo vệ nhân viên cứu trợ, tạo điều kiện để lương thực, nước uống, thuốc men và nhiên liệu đến được với người dân là yêu cầu cấp thiết.

Các bên tham gia xung đột có nghĩa vụ tuân thủ luật nhân đạo quốc tế và bảo vệ dân thường. Các cơ sở dân sự thiết yếu đối với sự sống của người dân cần được bảo vệ. Những nhu cầu cơ bản như lương thực, nước sạch, y tế và nơi trú ẩn không thể trở thành công cụ gây sức ép trong chiến tranh.

Hệ lụy vượt ra ngoài biên giới Ukraine

Khủng hoảng nông nghiệp tại Ukraine còn có ý nghĩa vượt xa biên giới quốc gia này. Ukraine từ lâu giữ vai trò quan trọng trong thị trường ngũ cốc thế giới. Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào đối với sản xuất, kho chứa, cảng biển và tuyến vận chuyển đều có thể tác động tới chuỗi cung ứng quốc tế, đặc biệt đối với những quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu lương thực.

Tháng 7/2026, WFP cảnh báo rằng những cuộc tiến công tiếp diễn nhằm vào các cảng Biển Đen có nguy cơ làm gián đoạn xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine và gây thêm sức ép đối với an ninh lương thực toàn cầu.

Như vậy, bảo vệ hoạt động sản xuất và lưu thông lương thực tại Ukraine không chỉ nhằm giúp người dân nước này. Đó còn là một phần của nỗ lực bảo vệ an ninh lương thực quốc tế.

Trong một thế giới mà chuỗi cung ứng gắn kết chặt chẽ, một kho ngũ cốc bị phá hủy ở Ukraine có thể tác động đến giá lương thực ở một quốc gia cách đó hàng nghìn kilômét. Một tuyến hàng hải bị gián đoạn có thể khiến những quốc gia nghèo vốn đã chịu sức ép kinh tế phải trả giá cao hơn cho thực phẩm nhập khẩu.

Hòa bình vẫn là giải pháp căn bản

Những chuyến xe cứu trợ có thể giúp một cộng đồng vượt qua vài tuần khó khăn. Một khoản hỗ trợ tiền mặt có thể giúp một gia đình mua thực phẩm trong một khoảng thời gian. Một kho chứa tạm thời có thể cứu được một vụ thu hoạch.

Nhưng không một chương trình cứu trợ nào có thể thay thế hòa bình. Khi tiếng súng còn tiếp diễn, những thành quả phục hồi hôm nay có thể bị phá hủy vào ngày mai. Một cánh đồng vừa được rà phá bom mìn có thể lại nằm trong vùng chiến sự. Một cây cầu vừa được sửa chữa có thể tiếp tục bị hư hại. Một gia đình vừa trở về quê hương có thể lại phải sơ tán.

Sau hơn bốn năm chiến tranh quy mô lớn, điều người dân Ukraine cần không chỉ là những túi lương thực hay khoản cứu trợ khẩn cấp. Họ cần được sống trong môi trường an toàn, trẻ em được đến trường, người nông dân được trở lại ruộng đồng, người lao động có việc làm và các gia đình không phải lựa chọn giữa việc mua thuốc hay mua thức ăn.

Tình trạng mất an ninh lương thực tại các vùng tiền tuyến của Ukraine vì thế là lời cảnh báo về hậu quả lâu dài của chiến tranh đối với con người.

Từ Donetsk tới Kherson, từ Zaporizhzhia tới Kharkiv và Sumy, phía sau những bản tin về tên lửa, máy bay không người lái và diễn biến trên chiến trường là cuộc sống của hàng triệu thường dân. Đối với họ, chiến tranh được cảm nhận qua những điều rất cụ thể: một cửa hàng đóng cửa, một cánh đồng không thể gieo trồng, một bữa ăn phải giảm khẩu phần, một chuyến xe cứu trợ chưa biết có tới được hay không.

Ngăn chặn nguy cơ thiếu đói, duy trì hoạt động cứu trợ và bảo vệ cơ sở hạ tầng dân sự là những nhiệm vụ khẩn cấp. Song về lâu dài, chỉ việc chấm dứt xung đột thông qua một giải pháp hòa bình phù hợp với Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế mới có thể tạo điều kiện căn bản để người dân thoát khỏi vòng luẩn quẩn của chiến tranh, di dời, nghèo đói và phụ thuộc vào cứu trợ.

Bởi suy cho cùng, trong mọi cuộc chiến, người dân thường luôn là những người phải trả cái giá nặng nề nhất. Và quyền được có đủ lương thực, được sống an toàn, được trở về nhà và xây dựng lại cuộc sống phải được đặt ở vị trí trung tâm của mọi nỗ lực hướng tới hòa bình.