Bài 2: Phát huy nguồn lực di sản và công nghiệp văn hóa trở thành động lực phát triển của Hải Phòng

Phát huy giá trị di sản thành “sản phẩm văn hóa” đậm bản sắc Hải Phòng

Thực tiễn cho thấy, khi các giá trị văn hóa được nhận diện đầy đủ và đầu tư khai thác đúng hướng góp phần bảo tồn bản sắc và trở thành nguồn lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội. Với bề dày lịch sử, hệ thống di sản phong phú cùng vị thế là thành phố cảng sôi động, Hải Phòng từng bước đầu tư đưa tài nguyên, di sản văn hóa thành “sản phẩm văn hóa” để khai thác giá trị kinh tế của văn hóa trở thành những nguồn lực cho phát triển.

Thành phố Hải Phòng có nhiều tiềm năng, lợi thế, với hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú, đa dạng, đặc sắc. Hiện, thành phố có gần 4.000 di tích lịch sử văn hóa, trong đó có 2 di sản thế giới gồm Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà[1] và Di sản văn hóa Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc.

Hải Phòng có 9 di tích, cụm di tích quốc gia đặc biệt, 257 di tích quốc gia, 722 di tích cấp thành phố và có 33 bảo vật quốc gia cùng hàng nghìn lễ hội truyền thống. Những địa danh như Cát Bà, Bạch Đằng Giang, Côn Sơn - Kiếp Bạc, An Phụ - Kinh Chủ - Nhẫm Dương, đình Kênh, đình Khinh Dao, chùa Dư Hàng, tháp Tường Long, Nhà hát thành phố… không chỉ mang giá trị lịch sử, kiến trúc mà còn trở thành biểu tượng văn hóa, du lịch của vùng đất Hải Phòng hôm nay.

Bên cạnh đó, Hải Phòng có 2 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh là: Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt (Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại) và Hát Ca trù (Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp) cùng 24 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và 1.289 lễ hội.

Vịnh Lan Hạ – Quần đảo Cát Bà cùng với Vịnh Hạ Long (Quảng Ninh) được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới vào tháng 9/2023, trở thành di sản thế giới liên tỉnh đầu tiên của Việt Nam. Ảnh: Lại Cường

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển mạnh mẽ của kỷ nguyên mới, việc khai thác giá trị kinh tế của văn hóa cùng với việc phát huy tiềm năng lợi thế của các di sản là một chiến lược quan trọng để thúc đẩy kinh tế - xã hội, định vị thương hiệu du lịch Hải Phòng.

Những năm gần đây, Đảng bộ và chính quyền thành phố Hải Phòng đã tập trung chỉ đạo nhằm phát triển văn hóa nói chung và công nghiệp văn hóa nói riêng, từ đó đưa văn hóa thành nguồn lực phát triển, di sản thành tài sản thực hiện có hiệu quả những quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước.

Hải Phòng dành nguồn lực kinh phí trùng tu, tôn tạo di tích lịch sử - văn hóa. Từ năm 2021 đến nay thành phố đã công trợ gần 38 tỷ đồng để tu sửa, tôn tạo 16 di tích quốc gia, 54 di tích cấp thành phố, huy động xã hội hóa trên 146 tỷ đồng; thực hiện 181 lượt đầu tư tu bổ, tôn tạo di tích và đầu tư cơ sở hạ tầng, giao thông kết nối tại các di tích với tổng số tiền trên 3.000 tỷ đồng.Hải Phòng đã thu hút, mời gọi đầu tư xây dựng nhiều khách sạn 5 sao và các trung tâm thương mại lớn; các dự án du lịch lớn khác tại Cát Bà, Đồ Sơn và khu vực phía tây thành phố; công viên sinh thái Vũ Yên… làm thay đổi hẳn vị thế du lịch Hải Phòng trên bản đồ du lịch của đất nước và quốc tế.

Phát huy tiềm năng, lợi thế của các di sản thế giới và việc đầu tư xây dựng các công trình văn hóa, là con đường để Hải Phòng vừa bảo tồn gìn giữ bản sắc văn hóa, vừa tạo ra động lực mới quan trọng để thúc đẩy du lịch, tạo ra sinh kế bền vững cho phát triển kinh tế - xã hội, khẳng định và nâng cao vị thế thành phố Cảng xanh, văn minh, hiện đại, Xứ Đông văn hiến, đất cảng Anh hùng trên trường quốc tế.

Sau khi mở rộng không gian phát triển gắn với sự kết nối chặt chẽ giữa Hải Phòng và Hải Dương, diện mạo văn hóa của thành phố càng trở nên phong phú, đa dạng và giàu chiều sâu lịch sử. Nếu Hải Phòng nổi bật với văn hóa biển, tinh thần mở cửa, năng động, mạnh mẽ của vùng đất đầu sóng ngọn gió thì Hải Dương lại là miền đất giàu truyền thống văn hiến, nổi bật với văn hóa làng xã, văn hóa khoa bảng và nền văn minh nông nghiệp lâu đời của Đồng bằng sông Hồng.

Khi mở rộng không gian liên kết vùng, văn hóa Hải Phòng hôm nay không chỉ mang đậm dấu ấn của thành phố cảng với thế mạnh về văn hoá ẩm thực; nhiều bãi biển đẹp, cảnh quan thiên nhiên hấp dẫn con người Hải Phòng tài hoa, năng động, sáng tạo ... mà còn được bổ sung bởi những giá trị văn hóa làng xã, văn hóa nông nghiệp và truyền thống hiếu học đặc sắc của xứ Đông.

Sự giao thoa ấy đã tạo nên một không gian văn hóa rộng lớn, kết nối giữa văn hóa biển với văn hóa sông nước, giữa tinh thần công nghiệp hiện đại với chiều sâu văn hóa truyền thống, giữa nhịp sống đô thị năng động với những giá trị bền vững của làng quê Bắc Bộ.

Chương trình nghệ thuật tại Lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc tạo nên không khí thiêng liêng, hào hùng, gợi nhắc Hào khí Đông A và tinh thần đoàn kết của quân dân nhà Trần trong sự nghiệp bảo vệ non sông Đại Việt. Ảnh: Cổng thông tin điện tử thành phố Hải Phòng

Những làng nghề thủ công, vùng trồng vải, trồng lúa, những phiên chợ quê, lễ hội mùa vụ, văn hóa đình chùa, văn hóa dòng họ… tạo nên chiều sâu văn hóa bền vững cho một đô thị hiện đại đang vươn mình mạnh mẽ ra biển lớn. Chính sự kết hợp hài hòa giữa văn hóa biển và văn hóa đồng bằng đã tạo nên bản sắc riêng có của Hải Phòng trong giai đoạn phát triển mới.

Phát triển công nghiệp văn hóa để Hải Phòng vươn khơi phát triển

Thực hiện Nghị quyết của Đảng về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, Hải Phòng luôn dành sự quan tâm toàn diện cho lĩnh vực văn hóa, xác định văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững. Đặc biệt, trong bối cảnh triển khai tinh thần Văn kiện Đại hội XIV của Đảng với yêu cầu phát triển mạnh công nghiệp văn hóa, xây dựng các trung tâm văn hóa mang tầm khu vực và quốc tế, Hải Phòng đang từng bước khẳng định vai trò là trung tâm văn hóa biển năng động của vùng duyên hải Bắc Bộ.

Theo Ủy ban Ban Thường vụ Thành uỷ, Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hải Phòng Nguyễn Quang Phúc, thành phố đặc biệt quan tâm đến phát triển văn hóa và ngành công nghiệp văn hóa, phấn đấu để lĩnh vực này tăng nhanh và chiếm tỷ trọng ngày càng cao trong GRDP của thành phố.

Từ định hướng đó, Hải Phòng đã tập trung biến văn hóa thành nguồn lực phát triển, biến di sản thành sản phẩm du lịch và giá trị kinh tế, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trong hiện tại và tương lai. Đây cũng là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển khi văn hóa không còn chỉ dừng lại ở nhiệm vụ bảo tồn mà đã trở thành “ngọn hải đăng” soi đường cho khát vọng phát triển của thành phố cảng.

Nhiệm kỳ 2025 - 2030, Đảng bộ thành phố xác định một trong những khâu đột phá chiến lược là xây dựng Hải Phòng trở thành trung tâm du lịch biển, văn hóa và di sản tầm khu vực, quốc tế, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa thành phố trở thành trung tâm công nghiệp, du lịch và văn hóa biển hàng đầu Đông Nam Á. Với tiềm năng di sản phong phú, con người năng động, sáng tạo cùng khát vọng đổi mới mạnh mẽ, Hải Phòng đang có đầy đủ điều kiện để đưa công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, biến những giá trị văn hóa ngàn đời thành động lực phát triển mới trong kỷ nguyên hội nhập và chuyển đổi số.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và sự cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ giữa các địa phương về nguồn lực phát triển, công nghiệp văn hóa đang trở thành xu thế tất yếu để các đô thị lớn khẳng định bản sắc, nâng cao sức cạnh tranh và tạo động lực tăng trưởng mới.

Đối với Hải Phòng, một thành phố cảng giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và khát vọng vươn ra biển lớn, việc phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là lựa chọn mang tính chiến lược lâu dài. Trong kỷ nguyên kinh tế tri thức và chuyển đổi số, giá trị của văn hóa không chỉ nằm ở phương diện tinh thần mà còn có thể chuyển hóa thành “sức mạnh mềm”, thành sức mạnh nội sinh và nguồn lực phát triển mới cho địa phương.

Nhận thức rõ điều đó, Hải Phòng đã và đang tập trung chỉ đạo phát triển văn hóa nói chung và công nghiệp văn hóa nói riêng theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp và gắn chặt với phát triển du lịch, dịch vụ. Từ tư duy “bảo tồn để lưu giữ”, thành phố từng bước chuyển sang tư duy “bảo tồn để phát triển”, biến di sản thành sản phẩm văn hóa - du lịch, biến những giá trị truyền thống thành động lực kinh tế. Đây là bước chuyển rất đáng chú ý trong tư duy phát triển của thành phố, thể hiện sự nhạy bén trong việc khai thác sức mạnh mềm văn hóa để phục vụ cho phát triển bền vững.

Chương trình nghệ thuật khai mạc Lễ hội Hoa Phượng Đỏ - Hải Phòng 2026 diễn ra hoành tráng tại Quảng trườngTrung tâm Chính trị - Hành chính Khu đô thị Bắc Sông Cấm. Ảnh: Cổng thông tin điện tử thành phố Hải Phòng

Thực tế cho thấy, Hải Phòng đã từng bước “đánh thức” tiềm năng công nghiệp văn hóa thông qua việc tổ chức lại các hoạt động văn hóa theo hướng chuyên nghiệp, quy mô lớn và có khả năng lan tỏa mạnh mẽ. Nhiều lễ hội truyền thống, hoạt động nghệ thuật, sự kiện văn hóa - du lịch không còn chỉ mang ý nghĩa sinh hoạt cộng đồng mà đã trở thành sản phẩm thu hút khách du lịch, kích thích tiêu dùng văn hóa và quảng bá hình ảnh thành phố.

Năm 2025, du lịch Hải Phòng đón khoảng 14,4 triệu lượt khách, doanh thu đạt khoảng 15,1 nghìn tỷ đồng. Bước sang năm 2026, đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì mạnh. Trong 9 tháng, thành phố đón 13.951.196 lượt khách, gồm 1.057.074 lượt khách quốc tế và 12.914.122 lượt khách nội địa; doanh thu du lịch đạt 16.724 tỷ đồng, tăng 37,19% so với cùng kỳ. Như vậy, chỉ sau 9 tháng, lượng khách đã xấp xỉ cả năm 2025, trong khi doanh thu đã cao hơn cả năm trước. Hải Phòng phấn đấu đón 16 triệu lượt khách trong năm 2026 và đặt mục tiêu đến năm 2030 đón 25 triệu lượt khách, doanh thu du lịch đạt 50.000 tỷ đồng.

Đáng chú ý, tăng trưởng du lịch đang diễn ra trong một nền kinh tế có nhịp tăng trưởng cao. Trong 9 tháng năm 2026, GRDP Hải Phòng tăng 11,73%; chỉ số sản xuất công nghiệp tăng 15,14%; tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đạt 320.890 tỷ đồng; kim ngạch xuất khẩu đạt 43,72 tỷ USD và hàng hóa qua cảng đạt 156,3 triệu tấn.

Những con số này cho thấy văn hóa, du lịch và dịch vụ đang được đặt trong một hệ sinh thái tăng trưởng rộng hơn của thành phố Cảng, thay vì phát triển tách rời khỏi công nghiệp, thương mại và logistics.

Những năm gần đây, Hải Phòng chú trọng phát triển công nghiệp văn hóa thông qua việc tổ chức hàng loạt sự kiện, lễ hội, hoạt động văn hóa theo hướng chuyên nghiệp gắn với khai thác giá trị kinh tế của di sản.

Tiêu biểu như lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, lễ hội Hoa phượng đỏ, chương trình biểu diễn nghệ thuật tại Nhà Kèn, chương trình “sáng đèn nhà hát”, các sự kiện nghệ thuật đường phố vào dịp cuối tuần... tạo nên không gian văn hóa sống động, thu hút đông đảo người dân và du khách trong và ngoài nước, góp phần hình thành sản phẩm văn hóa Hải Phòng.

Vừa qua, Hải Phòng triển khai dự án “Dấu thiêng Hàng Kênh” trên nền tảng công nghệ trình diễn 3D mapping, kết hợp nghệ thuật dân gian, xem múa rối nước, hát cửa đình, di sản phi vật thể đã được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận cùng với nghệ thuật truyền thống, trải nghiệm văn hóa ẩm thực… Đây là sản phẩm du lịch đêm đầu tiên của Hải Phòng ứng dụng công nghệ số hiện đại vào không gian di sản, trở thành điểm nhấn mới lạ trong khai thác giá trị di sản văn hóa.

Thành phố vừa đưa vào hoạt động nhà hát Hoa Phượng và tổ chức chương trình nghệ thuật “New Year Concert 2026”, thể hiện quyết tâm phát triển công nghiệp văn hóa, hoàn thiện thiết chế văn hóa hiện đại và mở ra không gian mới cho các hoạt động nghệ thuật quy mô lớn tại địa phương.

Để triển khai các mục tiêu cụ thể cho phát triển công nghiệp văn hóa, Hải Phòng đang xây dựng Đề án “Hải Phòng-Thành phố âm nhạc”, hướng tới tham gia mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO. Đây là bước đi quan trọng của địa phương để sớm hiện thực hóa khát vọng trở thành thành phố âm nhạc của Việt Nam và khu vực.

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, là dịp để người dân tưởng nhớ và thờ cúng thần Điểm Tước Đại Vương, vị thần của non nước Đồ Sơn. Ảnh: Công Dụng

Điều đáng chú ý là Hải Phòng đang từng bước hình thành tư duy phát triển văn hóa theo hướng thị trường nhưng không đánh mất bản sắc. Thành phố chủ trương khai thác giá trị kinh tế của văn hóa, song vẫn đặt văn hóa trong mối quan hệ hài hòa với bảo tồn truyền thống và phát triển con người.

Đây là hướng đi phù hợp trong bối cảnh nhiều địa phương hiện nay đứng trước nguy cơ thương mại hóa cực đoan hoặc khai thác văn hóa một cách ngắn hạn. Với Hải Phòng, phát triển công nghiệp văn hóa không đơn thuần là tạo ra lợi nhuận mà sâu xa hơn còn là quá trình xây dựng thương hiệu địa phương, nâng cao vị thế thành phố và nuôi dưỡng niềm tự hào văn hóa của cộng đồng.

Theo đồng chí Nguyễn Thành Trung, Ủy viên Thành ủy, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố, với nguồn vốn văn hóa dồi dào, chủ thể của những điểm đến di sản đã và đang không ngừng xây dựng những sản phẩm văn hóa ấn tượng, giàu bản sắc từ chất liệu riêng có. Điều này không chỉ giúp tôn vinh, quảng bá điểm đến, mà còn góp phần khơi nguồn sáng tạo từ tài nguyên di sản. Và Hải Phòng đang triển khai các mục tiêu cụ thể cho phát triển công nghiệp văn hóa.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và toàn cầu hóa sâu rộng hiện nay, việc xuất khẩu văn hóa thông qua các nền tảng xuyên biên giới đang mở ra cho Việt Nam những cơ hội rất lớn để đưa văn hóa trở thành một mặt hàng chiến lược, đóng góp trực tiếp vào GDP theo mục tiêu Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã đề ra.

Có thể thấy, từ những chuyển động trong thực tiễn, công nghiệp văn hóa trở thành động lực mới cho hành trình phát triển bền vững của Hải Phòng. Khi văn hóa được đầu tư đúng hướng, được kết nối với du lịch, công nghệ, dịch vụ và kinh tế sáng tạo, thành phố không chỉ tạo thêm động lực tăng trưởng mà còn mở ra cơ hội định vị Hải Phòng như một trung tâm văn hóa biển hiện đại của khu vực. Đây chính là nền tảng quan trọng để Hải Phòng hiện thực hóa khát vọng vươn mình trở thành trung tâm công nghiệp, dịch vụ, du lịch và văn hóa biển hàng đầu Đông Nam Á.

[1] Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà (nằm giữa Quảng Ninh và Hải Phòng) được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới vào tháng 9/2023, trở thành di sản thế giới liên tỉnh đầu tiên của Việt Nam.